پروكوپ ( پروكوپيوس ) « 1 »
مهمترين مورّخ بيزانس ( روم شرقى ) كه در آخر قرن پنجم ميلادى تولّد يافت و پس از اتمام تحصيلات ، منشى ( بىلىزار ) سردار معروف بيزانس شد ( 527 ق . م ) . در جنگهائى ، كه اين سردار با ( واندالها ) ، گتها در ايطاليا و ايرانيها كرد ، مورّخ مذكور با او بود . سال وفاتش معلوم نيست ، تصوّر ميكنند كه در حدود 560 م . روى داده .
از كتابهاى او دو كتاب اوّل راجع است به جنگهاى بيزانس با ايران ، سوّمى و چهارمى - با واندالها ، پنجمى و ششمى و هفتمى - با گتها ، هشتمين كتاب او دنبالهء تمام كتابهاى مذكور است . چون در اين كتابها مورّخ مذكور تعريف و تمجيد زياد از ( بىلىزار ) كرده و شرح زندگانى او را نوشته ، سابقا تصوّر ميكردند كه اين كتابها را بايد « شرح احوال بىلى زار » ناميد ، ولى حالا معلوم است كه كتب او تاريخ جنگهاى اين سردار است و تمجيدات مورّخ از اينجا كه ( بىلىزار ) را سردار نامى و معروف آن زمان مىدانستند و پروكوپ به او معتقد بود . اين كتابها را خود مورّخ مذكور ( هيستورىكن ) ناميده « 2 » . كتابى هم از اين مورّخ بدست آمده كه موسوم به ( تاريخ سرّى ) است « 3 » . در اين كتاب او از ژوستىنين ، قيصر معاصر روم شرقى ، وزن او بسيار بد نوشته ، استبداد اوّلى و فساد اخلاق دوّمى را نموده و جاهائى هم از اين كتاب به ( بىلىزار ) وزن او برميخورد . كتاب مزبور پس از مرگ پركوپ منتشر شد .
راجع به اين كتاب بسيارى از محققين عقيده داشتند كه از قلم مورّخ مذكور نيست و به او نسبت دادهاند ، زيرا مندرجات او با تاريخ جنگهاى بىلىزار تفاوت زياد دارد ، ولى پس از مطالعات ( دان ) كه تحقيقات عميق كرد ، اين عقيده رسوخ يافت كه تاريخ سرّى از قلم خود مورّخ مزبور است : چيزهائى را ، كه در تاريخ جنگها نميتوانسته بنويسد ، در كتاب سرّى گنجانده و تا اندازهاى هم مبالغه كرده . اگرچه اين عقيده را بعض محقّقين ديگر او ردّ كردهاند ، ولى باز عقيدهء ( دان ) طرفداران زياد دارد . تأليف سوّم پروكوپ راجع به بناهاى ( ژوستىنين ) است و در اينجا مورّخ مزبور تمجيد
هامش
( 1 ) -Procope ( Prokopios ) .( 2 ) -Historikon .( 3 ) -Historia Arcana ( Anecdote ) .