امين السلطان و عين الدوله در زمان مظفر الدين شاه اما در مقابل ملغى شدن امتياز ژرى مسبّب پيشآمد بدبختى بزرگى براى ايران شد و آن اينكه شاه امين السلطان براى پرداختن خساراتى كه در طى شروع به عمل بشركت انگليسى دخانيات وارد آمده بود مجبور شدند كه از بانك شاهى مبلغ 000 ، 500 ليرهء انگليسى به قرض بگيرند و به او بسپارند و اين اولين قرضى بود كه دولت ايران از بيگانگان گرفت و اين قرض و قروض ديگرى كه در عهد ناصر الدين شاه و جانشينان او از انگليس و روسيه گرفته شد روز بروز بدبختى ايران را زيادتر و دست نفوذ و استيلاى دو همسايهء جنوبى و شمالى را در اين كشور بازتر نمود .
فساد دربار ناصر الدين شاه و ظلم و جور حكام مخصوصا رشوهخوارى در اواخر سلطنت او رو بافزايش كلى گذاشته بود و در ميان رجال داخل در كار نيز ديگر كسى وجود نداشت كه در فكر چارهء كار باشد چه با قدرت فوق العادهء امين السلطان و استيلائى كه بر مزاج شاه داشت هيچكس نميتوانست دم از اصلاحطلبى بزند . به صورت ظاهر ادارهء كارهاى ملكى با شورائى بود مركب از امين السلطان و پسر شاه كامران ميرزا نايب السلطنه وزير جنگ و حكمران طهران و ميرزا عليخان امين الدوله وزير رسائل و اوقاف و وظايف و وزراى خارجه و تلگراف اما از اين ميان فقط امين الدوله مردى كارآگاه و اصلاحطلب بود ليكن او نيز قدرتى نداشت و همواره ميان او و امين السلطان رقابت و خصومت برقرار بود تا آنجا كه بالاخره هم امين السلطان او را در اواسط سال 1313 چند ماه قبل از قتل ناصر الدين شاه بعنوان پيشكارى آذربايجان بتبريز فرستاد و در حقيقت او را از طهران دور كرد .
اين كيفيات بخصوص حركات ناپسند امين السلطان و كامران ميرزا مردم را كه در قضيهء رژى بفيروزى نايل آمده و بتوسط عدهاى از علما و تجار و باخبران اروپا ديده بمصالح خود خبير شده بودند بفكر اصلاح خرابيها و انتقاد طرز حكومت استبدادى و معاملات خودخواهانهء امين السلطان و كامران ميرزا و غيره انداخت و در اين راه يعنى بيدار كردن عامه جمع كثيرى از داخل و خارج مىكوشيدند مثل
تاريخ ايران از آغاز تا انقراض سلسله قاجاريه ( فارسى ) — صفحة 847
مساهمون: عباس إقبال آشتياني
ص٨٤٧