نهر كوهسار از كوه وامنان كه بين كوهسار و گلستان ناردين قرار دارد ، سرچشمه ميگيرد و مزارع برنج سنگر حاجى لر را مشروب ميسازد و در مشرق گنبد قابوس باتلاقهايى تشكيل ميدهد كه مسير آب آنها به سمت رودخانهء گرگان است . سرچشمهء خرمرود در كوه ابر بسطام است و بعد از نوده اسمعيل خان و نوده حاجى شريف به وطنا كه در ده ميلى سرچشمهء آنست ميرسد چهار ميل بالاتر به دو شاخهء تقسيم مىشود يكى به سمت جنوب جريان يافته بنام آب وطنا و ديگرى به طرف فارسيان و قانچى جارى مىشود و هشت ميل پيش از محل قانچى شعبه شرقى از چناشك ميگذرد . بعد به وامنان و گلستان ناردبن ميرسد . در آنجا باز به دو شعبهء ديگر تقسيم مىشود ، كه يكى از جنوب وامنان عبور نموده به آب تيلوا كه از كوه زردوا ميآيد ملحق ميگردد و از محل تلاقى اين دو نهر تا كلانه خيج بسطام تقريبا 16 ميل است خرمرود را كه فيرنگ نيز ميخوانند ديدهام و ذكرى از نهر چلچا هم شنيدهام .
كوهسار شامل چهار محله است : كوهسار ، چناشك ، قانچى و حاجى لر . سكنهء آنجا افرادى خوشسيما و خوشبنيه و بيشتر آنها از تركهاى گريلى ميباشند . مىگويند كه آب و هواى كوهسار بسيار خوب است و در نتيجه وضع ممتاز كوهستانى كه دارد از حملات تركمنها نسبة مصون مانده است ، دهات عمدهء آن عبارتند از دوزين و قلعهء كافه ولى حاكم كوهسار كه حاكم فندرسك نيز هست در شير آباد فندرسك اقامت دارد .
قبيلهء حاجى لر كه نام خود را بر بلوك كوچكى كه در آن اقامت دارند گذاشتهاند ، از بازماندگان طايفهء گريلى هستند و در درههاى پرشيب و مرتفع شمال گرگان رود منزل دارند . نصير الكتاب نقل مىكند كه محمد حسن خان جلاير خود را فرمانرواى جلگهء گرگان اعلام نموده ، اعلان استقلال داده بود . موقعى كه پادشاه ايران براى
مازندران و استرآباد ( فارسى ) — صفحة 132
مساهمون: ياسنت لويى رابينو
ص١٣٢