كلنل لاوت « 1 » مينويسد محل شهر بواسطهء مزاياى طبيعى آن مانند فراوانى آب و موقعيت ممتازى كه بين راههاى جنوبى و شهرهاى قديمى شمال اترك از جمله مشهد مصريان داشته ، انتخاب شده بود .
مقدسى كه از نويسندگان قرن چهارم هجرى ( دهم مسيحى ) است استرآباد را شهر زيبايى وصف نموده كه آب و هواى آن از تمام نقاط ديگر آن سامان بهتر بوده است . محصول عمدهاش ابريشم بود . در عهد او قلعه در شرف خرابى بود . چون آل بويه در جنگ و جدال خود با آل زيار تمام آن ناحيه را ويران كردند . مقدسى علاوه مىكند كه مسجد جامع كه در زمان فتوحات ابتدايى مسلمين ساخته شده بود در بازار نزديك دروازه شهر بوده است . امير ولى ( 745 - 788 هجرى ) خندقى در استراباد كنده و پيرك پادشاه ( 786 - 809 هجرى ) برج و بارو براى دفاع شهر ساخت .
شهر استراباد « 2 » در سه ميلى تپهها و تقريبا بيست ميلى شمال بندر گز در محل مرتفعى واقع است و محصور از ديوار گلى و خندق و در بعضى نقاط برجهاى مدور است كه سابقا كاشىكارى داشته است . محيط ديوار شهر تقريبا يك فرسخ و بقدرى در تعمير آن كوتاهى شده است كه تركمنها هنگام شب بدون زحمت قادرند وارد شهر بشوند . در نزديكى وسط ديوار شرقى ويرانهء قلعهء محمد حسين خان قاجار كه در عهد نادر شاه حاكم استراباد بوده واقع است چون شاه ظنين شده بود كه او خيال سركشى دارد فرمان به خراب كردن قلعه داد .
شهر پنج دروازه دارد كه همه در وضعى خراباند : دروازهء بسطام در مشرق ، چهل دختران در سمت جنوب ، دروازهء مازندران در مغرب ، سبز مشهد يا فوجرد
هامش
( 1 ) -Col . Lovett( 2 ) - طول 54 درجه و 25 دقيقه و 26 ثانيهء شرقى و 36 درجه و 50 دقيقه و 52 ثانيهء شمالى . ارتفاع 377 پا .