اين كتاب كه از آن نسخههايى در كتابخانههاى ايران داريم ، از ديرباز محل عنايت و توجه خاص حكيمان و حكمتشناسان بود و چون يكى از اثرهاى بنيادى در فلسفهء نو افلاطونى و اشراقيست مير داماد و شاگردان و پيروانش بدان نگرش ويژهيى داشتند . مىگويند مير داماد هفتاد بار آن را خواند تا دريافت و اگر اين سخن از راه مبالغه گفته شده باشد دستكم نشان دهندهء علاقهييست كه او ، با مشرب اشراقى خود ، بدين كتاب داشت . و علت توجه قاضى سعيد بدان هم همين رواج و ارزشى است كه اثولوجيا در حوزهء عقلى استاد استادانش داشته است و نيز بسبب عشق و كششى كه آنان بعرفان و حكمت ذوقى داشتند ، و اصولا در آثار ملا سعيدا بحثهاى ژرف حكمى و كلامى با ذوق اشراق و عرفان همراهست و حتى او خبرها و حديثهاى رائج ميان عالمان شيعهء امامى و تكليفهاى دينى از قبيل نماز و اعمال آن و موضوع قرائتهاى هفتگانهء قرآن را بتأويلهاى ذوقى و عرفانى مىآرايد و در معرض توجيهات دور و دراز خود قرار مىدهد .
از ويژگيهاى سعيدا آنست كه خلاف استاد استادانش صدراى شيرازى به اصالت وجود اعتقاد ندارد بلكه با پذيرفتارى اصالت ماهيت نظر مير داماد و فيلسوفان پيش ازو را تأييد مىكند و اين نكته را بويژه در كتاب نفحات الهيّه بمورد بحث و تحقيق درمىآورد .
قاضى سعيد با همين شيوهء تأويل اشراقى و عرفانى به نوشتن مجموعهء معروف « اربعينيات » خود همت گماشت و اگرچه مىخواست در اين مجموعه چهل رساله از خلاصهء مطالعات خويش در اسرار حكمت و عرفان بپردازد ، ليكن تنها به نگارش ده رساله توفيق يافت بدينگونه : 1 ) در « روح الصلاة » كه بنام استاد خود فيض كاشانى نگاشته اسرار نماز و اعمال آن را بشيوهء تأويلى فيلسوفان و عارفان توجيه نمود ، و 2 ) در الكشف عن القراآت السبع موضوع اين اختلاف در خواندن قرآن را با بحثهاى فلسفى اشراقى « حلّ » كرد ، و 3 ) در الفوائد الرضويه ، كه تفسيرى فلسفى است از « حديث رأس الجالوت » يعنى گفتوگوى امام هشتم شيعيان با
تاريخ ادبيات در ايران ( فارسى ) — صفحة 339
مساهمون: ذبيح الله صفا
ص٣٣٩