فيلسوف و صاحب كتاب معتبرى بنام مهجة التوحيد « 1 » بوده است . وى روزى نظر حكيم عمر خيام را دربارهء مخالفت آن فيلسوف با ابن سينا سؤال كرد . خيام گفت ابو البركات كلام ابن سينا را درنمىيابد و رتبهء ادراك سخنان او را ندارد تا چه رسد باعتراض بر او و ايراد شكوك بر كلام آن استاد ! ليكن ملك علاء الدوله بر اين سخن تند خيام خرده گرفت و گفت : « مرد فيلسوف سخن غير را با برهان ردّ مىكند و جدلىّ سفيه با وقيعت » « 2 »
ديگر از فلاسفهء مشهور اين عهد حكيم ابو سعد ( يا : ابو سعيد ) محمد بن محمد الغانمى صاحب كتاب قراضة الطبيعيات است كه ذكر آن در كتب پارسى اين عهد خواهد آمد .
ديگر از فلاسفه قاضى زين الدين عمر بن سهلان الساوى است كه معاصر سنجر و از شاگردان شرف الزمان محمد الايلاقى بوده است . وى كتاب الشفا را استنساخ ميكرد و هر نسخه را به صد دينار ميفروخت . از آثار او كتاب البصائر النصيريه در منطق است كه در سال 1316 - 1317 قمرى در مطبعهء اميريهء بولاق طبع شد و كتاب التبصرة و كتابى در حساب و چند كتاب ديگر . بيهقى گويد من به خدمت او ميرفتم و او را چون بحرى مواج در علوم مىديدم . از آثار فارسى او شرح رسالة الطير ابو على سينا و رسالة السنجرية فى كائنات العنصرية را بعد ازين ذكر خواهيم كرد « 3 »
تاج الدين محمد بن عبد الكريم شارستانى ( م . 548 ) كه ذكر او و آثارش پيش ازين گذشته است ، داراى تأليفاتى در فلسفه و عقايد خاصى در حكمت بود . وى در كتاب المناهج و الآيات و كتاب المصارعة بر بو على تاخته و بر آن استاد خرده گرفته است . كتاب المصارعات را شهرستانى در هفت مسأله 1 ) حصر اقسام وجود 2 ) وجود واجب الوجود 3 ) توحيد واجب الوجود 4 ) علم واجب الوجود 5 ) حدوث عالم
هامش
( 1 ) - تتمه ص 110
( 2 ) - ايضا همان صفحه
( 3 ) - تاريخ علوم عقلى در تمدن اسلامى ج 1 ص 229 . تتمة صوان الحكمة متن و حواشى ص 127 - 129 . و 205 - 206