- إضرار - وادار شدن انسان بر كارى است كه آن را ناخوش مىدارد كه خود بر دو قسم است :
اوّل - إضرار و زيان ديدن به سبب امرى خارجى ، مثل كسى كه تهديد و زده مىشود و براى اينكه رام شود تحت فشار قرار مىگيرد كه آن كار بر او بار شود ، چنان كه گفت :
(
ثُمَّ أَضْطَرُّهُ
إِلى عَذابِ النَّارِ - 126 / بقره ) « 1 » (
ثُمَّ نَضْطَرُّهُمْ
إِلى عَذابٍ غَلِيظٍ - 24 / لقمان ) دوّم - زيان ديدن يا اضرار به سببى درونى كه از نفس انسان است ، يا بوسيلهء فشار و نيرويى است كه امكان نابودى و اتلاف براى دفع و چاره جويى آن نيرو به او دست نمىدهد مثل كسى كه مقهور شهوت يا خمر يا قمار است و بر او غلبه دارد و يا با فشار نيروى زيانمندى كه چارهاى و راهى براى دفع آن برايش فراهم مىشود مثل كسى كه گرسنگى او را به سختى مىافكند . و به خوردن گوشت مردار ناچار مىشود و بر اين معنى گفت :
(
أَمَّنْ يُجِيبُ الْمُضْطَرَّ
إِذا دَعاهُ - 62 / نمل ) (
فَمَنِ اضْطُرَّ
غَيْرَ باغٍ وَ لا عادٍ - 173 / بقره ) (
فَمَنِ اضْطُرَّ فِي مَخْمَصَةٍ
- 3 / مائده ) كه در تمام موارد فوق آن حالت عموميّت را دارد چنان كه گفته مىشود ضَرُورِيّ سه گونه است :
1 - ناچارى و الزامى كه به طريق زور و جبر است نه به اختيار ، مثل درختى كه
هامش
( مجمع البحرين 3 / 374 ) ضرر : زيان زدن در مقابل سود بردن و ضرار - زيان زدن بدون سود بردن ( النّهايه - 3 / 81 ) .
( 1 ) درخواست حضرت ابراهيم در بارهء آينده كعبه است كه مىگويد پروردگارا اين خانه را شهرى امن قرار ده و از مردم آنجا هر كس كه بخداى و روز جزا ايمان بياورد از ثمرات و بهرهها روزيشان ده ، خداوند گفت كسى كه كفر پيشه كند ، بهرهء كمى در دنيا به او خواهيم داد و سپس او را به سوى عذاب آتش بكشانيم .