يكسوى ، تجسم قدرت شاه بود و از سوى ديگر نشان دادن تنوع مللى كه شاهنشاهى را تشكيل مىدادند . » « 1 »
به عقيدهء پروفسور پوپ ، تخت جمشيد دلانگيزترين ويرانهء دنياى كهن است . « اين بنا كه به فرمان داريوش آغاز شد و پس از 150 سال ساختمان آن به پايان نرسيد ، شامل چندين كاخ و عبادتگاه بزرگ است كه روى صفهاى عظيم به مساحت قريب دو كيلومتر مربع قرار گرفته و ديوارهاى صفه كه گاهى از سنگ تراشيده و گاهى بنايى شده است ، شامل خرسنگهايى به وزن 25 تن نيز هست ، يكى از معابد كه تالار صد ستون خوانده مىشود به آسانى گنجايش ده هزار نفر را دارد .
ستونهاى « آپاداناى خشايارشا » كه داراى 20 متر بلندى است ، و در كمال زيبايى تراشيده شده و هرچه بالاتر مىرود باريكتر مىشود ، داراى چنان ظرافتى است كه پيش از آن در دنياى باستان مانندش نبوده است ، سرستونها از يك جفت « گاو نر » تشكيل مىشد كه پشت به هم داده بودند و سرتيرهاى طاق ميان آنها قرار داشت ، پيكرسازيهاى بزرگ و باشكوه و سادگى و آراستگى خطوط اصلى ساختمان و تزئينات داخلى ، بههيچوجه از تأثير زندهء اين حيوانات درشتپيكر نمىكاست .
ساختن « كلهشير » كه شايد هزار سال پيش از اين در آذربايجان آغاز شده بود ، در دورهء هخامنشى ، خاصه در فن سنگتراشى به كمال رسيد . . . تخت جمشيد هيچگاه مقر سلطنتى دايمى نبود . غرض اصلى از اين ساختمان آن بود كه مركز معنوى و سياسى كشور و كاخ عظيم و باشكوهى براى مراسم نوروز باشد . در اين مراسم ، نمايندگان ملتهاى تابع گرد مىآمدند و ارمغان مىآوردند . . . نقشها همه از روى نمونهء واحدى ساخته و مكرر شده است ، پيكرساز ، آزادى محدودى در ابداع داشته است ، وظيفهء او آن بود كه مجلس را ، چنان كه مقامات عالى تصور و مقرر كردهاند با مهارتى دقيق بسازد . » « 2 »
گيرشمن در تأييد اين نظر مىنويسد : « هنر مزبور هنرى است در خدمت قدرت و ما فوق همه ، هنر تزئينى بهشمار مىرود ؛ در تعقيب اين هدف ، هنرمندان عصر ، در نقاشى حيوانات تفوق يافتند ، سبك تزئيناتى كه در زمان داريوش به كار رفته ، داراى مشخصات زير است : صراحت ، تعادل و قدرت و استحكام كه بر روى سنگ ، سجيه عصر خود را تعبير مىكند . » « 3 »
هامش
( 1 ) - گيرشمن ، ايران از آغاز تا اسلام ، ترجمهء دكتر محمد معين ، ص 167 .
( 2 ) - پوپ ، شاهكارهاى هنر ايران ، ترجمهء دكتر خانلرى ، ص 22 .
( 3 ) - ر . ك : ايران از آغاز تا اسلام ، پيشين ، ص 250 .