فحش مگوى . . . و در ميان نرد و شطرنج استبعاد از آن واجب و لازم دان . . . ليكن مطايبه ديگر است و مزاح ديگر و بزرگان مطايبه فرمودهاند . . . عجوزهيى از حضرت رسالت پرسيد : چهرهء من از دوزخيان است يا بهشتيان ؟ آن حضرت فرمود : بدان كه هيچ عجوزه به بهشت نخواهد رفت ، عجوزه گريست . حضرت فرمود : مجموع جوان گردند و به بهشت روند ؛ پيرهزن از اين نويد شادمان شد . . . در مزاح و مطايبه هرزهخند ، و دمسرد مباش چه بيهوده خنديدن دوم ديوانگى است . . . پس وقت مزاح كردن و خنديدن بدان . . . اما وقوف بر اعتدال در غايت اشكال و نهايت دشوارى است و اكثر مردم در ابتداى حال قصد اعتدال كنند ، ليكن عند الشروع متجاوز و متعدى گردند . . . تا غضب مخفى را ظاهر كنند و عداوت و حسد بر دلها راسخ گردانند ، پس در مزاح و مطايبه فحش نبايد گفت و سفاهت نبايد شنفت . . . هزل و مطايبهيى كه نمايى بايد كه متضمن لطيفه و مشتمل بر لطافتى باشد . . . مزاح به مرتبهء نزاع مرسان - هرچه توانى گفت و هرچه توانى كرد مگوى و مكن . . .
با سفها و سفلگان و بداصلان مزاح مكن . . . اما شراب خوردن و مزاح كردن و عشق باختن در نرد و شطرنج ، ملاعبه نمودن كار روزگار جوانى است ، ليكن از آداب نرد و شطرنج آنكه . اين عمل را عادت خويش نسازند و تا توانند به گرو نبازند . . . چنان دان كه شومترين جمع عصيان قمارست و مورث فلاكت و كسالت ، نرد و شطرنج با كسى كه به قماربازى مشهور و معروف باشد مباز و خود را مغبون و مطعون مساز . . . چون با يكى از ارباب احتشام ، ملاعبه نمايى دست به شطرنج نبرى تا اول حريف آنچه خواهد برگيرد . . . و با حريف مؤدب باش و به آن مغرور مباش كه در ميان شما حجاب مرتفع گشته . . . اصل كلى در نرادى ، مهرهء خود به خانهء قرار بردن است و از آن حريف نگذاشتن و بازپس انداختن و در شطرنجبازى لشكر خود نگاه داشتن و از حريف برداشتن و ششدر و مات فرع آن . . .
مرد كسى را دان كه چون دربازد درسازد ، و متفكر و ملول نگردد . . . » « 1 »
چنان كه اشاره كرديم ، نرد و شطرنج و ديگر بازيها و امور تفريحى در دورهء صفويه به اقتضاى شرايط ، در پردهء خفا و بهطور پنهانى صورت مىگرفت ، تنها در ميان سلاطين اين سلسله ، شاه عباس اول به اين امور با ديدهء اغماض و تساهل مىنگريست ، در دوران سلطنت پنجاه سالهء شاه طهماسب ، انواع لهو و لعب ممنوع اعلام گرديد .
تاورنيه بازرگان فرانسوى كه در دورهء صفويه به ايران آمده است ، ضمن توصيف بسيارى از جنبههاى خوب و بد زندگى ايرانيان مىنويسد : « ايرانيان زياد اهل قمار هستند و در ميان اقسام قمار : گنجفه ، شطرنج و نردبازى بيشتر بين ايرانيان معمول است . » « 2 »
هامش
( 1 ) - شجاع ، انيس الناس ، به اهتمام ايرج افشار ، ص 205 به بعد .
( 2 ) - ر . ك : سفرنامهء تاورنيه ، ترجمهء فارسى ، ص 916 .