فصل نهم نرد و شطرنج و انواع قمار
شطرنج
يكى از بازيها و هنرهايى كه از ديرباز جنبهء تفريحى داشته و در عين حال معرف هوش و استعداد بازيگران نيز بوده ، بازى شطرنج است كه از تاريخ پيدايش و مخترع و بنيانگذار آن اطلاع دقيقى در دست نيست .
بعضى گويند در زمان انوشيروان اين بازى را از هند به ايران آوردند . و بزرگمهر در مقابل آن ، بازى نرد را اختراع نموده به هند فرستاد . ( ناظم الاطباء ) لفظ شطرنج معرب سترنگ است كه لفظ فارسى است . « . . . اختراع شطرنج را به قومهاى مختلف از جمله يونانيها ، روميان ، بابليان ، سيتيها ، مصريها ، يهوديان ، ايرانيان ، چينيها ، هنديها ، عربها و غيره نيز نسبت دادهاند . » « 1 » « در لاروس فرانسه ، زير واژهء شطرنج نوشته است كه شه يا شه ، از واژهء شاه ايرانى گرفته شده ، مات و شهمات ، ايرانى است و احتمال قوى مىرود ، كه شطرنج از ايران يا چين آمده باشد . » « 2 » ابو ريحان بيرونى دانشمند هندشناس ، از آنچه دربارهء شطرنج در هند نوشته ، چنين دستگير مىشود :
1 - اصطلاحات شطرنج در هزار سال پيش در هند فارسى و معرب بوده است ، نه هندى و سانسكريت .
2 - شطرنجى كه در هند بازى مىكردهاند با اين شطرنج فرق داشته و با آن شطرنج چهار تن بازى مىكردند و در يك سفرهء شطرنج چهار شاه بوده و وزير نداشته و شطرنج را با تاس بازى مىكردهاند ، گويى اين شطرنج تقليدى از نرد و شطرنج بوده و بازى شبيه آنچه بيرونى مىگويد ، نزد ايرانيان رواج داشته است .
چون لغات و اصطلاحاتى كه در شطرنج به كار مىرود ، اكثرا فارسى است ، عدهاى
هامش
( 1 ) - ر . ك : فرهنگنامهء بريتانيكا ، چاپ نوين ، دفتر پنجم ، ص 460 .
( 2 ) - ر . ك : بررسيهاى تاريخى ، سال پنجم ، شمارهء 1 ، ص 91 به بعد .