از صاحبنظران منشأ و سرآغاز اين بازى را از ايران مىدانند ، يك افسانهء هندى مىگويد :
پادشاه هند ( حوالى قرن پنجم ميلادى ) نسبت به برهمنها ( روحانيون ) و ياران طبقاتى خود بىمهرى كرد و از مشاوره با آنها خوددارى نمود . . . برهمنى به نام « سيسا » شطرنج را اختراع كرد و به شاه هديه داد ، او كه اغلب تنها مىماند با اين بازى سرگرم شد ، در پايان بازى متوجه شد كه شاه وقتى تنها بماند ، مات و درمانده مىشود ، شاه را اين بازى خوش آمد و او را جايزه داد . » « 1 »
نرد و شطرنجبازى ، يكى از وسايل تفريح و وقتگذرانى طبقات مرفه و ميانهحال جامعهء ايران بوده - در ميان بازيهاى گوناگون ، شطرنجبازى ، محتاج به مطالعه و دقت بيشترى است ؛ به همين مناسبت بعضى از صاحبنظران آن را نوعى دانش و هنر بهشمار آوردهاند . درهرحال به گفتهء فردوسى : شطرنج ، بازى نغز و دلكش و جالبى است كه در طى قرون و اعصار اهميت و ارزش علمى و هنرى خود را از كف نداده است و براى پيروزى در چنين بازى ، دانش و علم نيز ضرورى است ، چنان كه فردوسى فرمايد :
كسى كو به دانش برد رنج بيش * بفرماى تا تخت شطرنج پيش
چو اين كار ديگرت آمد به بن * ز شطرنج بايد كه رانى سخن
نهند و ز هرگونه رأى آورند * كه اين نغزبازى بهجاى آورند
دگر بهره شطرنج بودى و نرد * سخن گفتن از روزگار نبرد
پس از ظهور اسلام ، اين بازى ظريف و دقيق در نتيجهء اظهارنظر نامساعد بعضى از فقها ، چندى رو به فراموشى رفت ؛ ولى هارون الرشيد ، تحت تأثير تبليغات برمكيان و عناصر ايرانى به آن بازى روى آورد . جاحظ در كتاب التاج به سلاطين اندرز مىدهد كه در بازى شطرنج حريف خود را آزاد گذارند و از پيروزى او در خشم نشوند ، شاه نبايد حريف خود را در اين چيزها كه برشمرديم از چيره شدن بازدارد ، همبازى شاه . . . حق دارد با او درآويزد ، با او گفتگو كند و از برابرى تمام برخوردار باشد . مولوى خودخواهى و سبك - مغزى شاه ، و نگرانى و وحشت دلقك او را در جريان بازى به خوبى تصوير مىكند :
شاه با دلقك همى شطرنج باخت * مات كردش زود چشم شه بتاخت
گفت شه شه ! وان شه كبر آورش * يكيك آن شطرنج برزد بر سرش
كه بگير ، اينك شهت اى قلتبان * صبر كرد و گفت دلقك الامان
دست ديگر باختن فرمود مير * او چنان لرزان كه عود از زمهرير
آداب مزاح كردن و نرد و شطرنجبازى به نظر عنصر المعالى - شوخى مزاح نرد و شطرنج
هامش
( 1 ) - دكتر باستانى پاريزى ، سنگ هفت قلم ، بر مزار خواجگان هفت چاه ، ص 455 .