پس از حملهء اسكندر و رسوخ تمدن يونانى در ايران ، بعيد نيست كه موسيقى بيش از پيش مورد توجه قرار گرفته باشد ؛ در دورهء اشكانيان ، رقص و آواز توأم با نى و تنبور ، در بين طبقات مرفه معمول بوده است . يكى از نويسندگان روم مىگويد : « اشكانيان يك آلت موسيقى موسوم به ( سامبوكا ) داشتهاند ولى نمىگويد كه چگونه آلتى بوده است . » « 1 »
موسيقى در دورهء ساسانى
در دورهء ساسانيان ، موسيقى بيش از پيش مورد توجه دربار و طبقات ممتاز قرار گرفته و اشخاص هنرمندى چون : باربد ، نكيسا ، بامشاد و رامتين در قلمرو موسيقى شهرت فراوان كسب كردند . مطربان و رامشگران پشت پرده مىنشستند و به اشاره « خرمباش » كه مقام پردهدارى داشت ، هنرنمايى مىكردند . به حكايت منابع تاريخى ، بهرام گور و خسرو پرويز بيش از ديگر سلاطين ساسانى به رامشگران و موسيقىدانان و مطربان توجه داشتند ، در زمان خسرو پرويز ، باربد براى هر روزى از هفته نوائى ساخته بود و همو براى هر روز از سى روز ماه لحنى پديد آورده بود كه به نام سى لحن باربد مشهور است ، علاوهبراين ، براى 360 روز اوستايى ، 360 لحن ساخته بود ، كه قسمتى از نغمات ، لحنها و آوازهاى آن دوران در كتب موسيقى و آثار ادبى بعد از اسلام به چشم مىخورد ؛ از قبيل : نوروزى ، مهرگانى ، ماخور ( ماهور ) ، اپرين ( آفرين ) ، شبديز ، مشكدانه ، خسروانى ، سبز در سبز ، باذرستانى ، شيشم ، اورامن ، لاسكوى ، شادروان ، مرواريد و غيره .
منوچهرى گويد :
مطربان ساعتبهساعت بر نواى زير و بم * گاه سروستان زنند امروز گاهى اشكنه
گاه زير قصران و گاه تخت اردشير * گاه نوروز بزرگ و گه نواى بسكنه
ارزقى نيز اشعارى در وصف بربط ساخته و به مناسبت ، نام چند نواى موسيقى را ذكر كرده است :
چوبى است بىقياس و در او نقش بىعدد * موئى است بىمثال و در آن عقد بيشمار
خرمتر از بهار و سرايد به زير و بم * گه كينهء سياوش و گه سبزه بهار « 2 »
كريستين سن ، مستشرق دانماركى ، پس از مطالعهيى دامنهدار در پيرامون فرهنگ و تمدن عهد ساسانى مىگويد : اسامى نواهاى قديم خيلى اهميت دارند و چندتا از آن نواها در مدح پادشاه و در باب گنجهاى او بوده ، مثل : خسرو ، باغ شهريار ، باغ شيرين اورنگى ، شبديز ، هفتگنج ، گنج بادآورد ، گنجكاو ، تخت اردشير ؛ و چندتاى ديگر ، دربارهء كارهاى
هامش
( 1 ) - سلطانى ، در پيرامون موسيقى و موسيقىشناسان ايران ، مجله مهر ، شمارهء 7 .
( 2 ) - جلال همايى ، تاريخ ادبيات ايران ، ص 171 به بعد .