است ( صفحهء 10 به بعد ) .
به موجب لوحى از سنگ سفيد به طول 21 / 1 و عرض 83 سانتيمتر كه در بهار سال 1340 به دست آمده است ، در دورهء شاه طهماسب اول امير اصلان در ملازمت سلطان احمد ميرزا ، اقدام به حفر نهرى مىنمايند و آب مباح به مسجد جامع مىآورند و وقف بر مسجد جمعهء اصفهان مىنمايند . اينك جملهاى چند از لوحهء سنگى به خط ثلث برجسته : « به يمن توفيق ربانى در زمان . . . شاه طهماسب در ملازمت شاهزادهء عالميان . . . سلطان احمد ميرزا ( فرزند نهم شاه طهماسب ) . . . امير اصلان ابن رستم سلطان لله افشار ارشلو ، از زندهرود اصفهان حفر نهرى نمود ، آب مباح به مسجد جامع آورده وقف كرد قربة الى اللّه تعالى بر عموم . . . كه مسلمين و مسلمات از شرب و طهارت آن محفوظ باشند . و چون از مسجد خارج شد ، به هرمحل كه جارى شود ، منافع آن را به مصرفى كه در وقفيه مسطور است ، صرف نمايند . و شرط نمود به اشراف و نظارت حضرت شيخ الاسلامى . . . و بعد از آن حضرت ارشد اولاد ذكور صلبى آن حضرت نسلا بعد نسل . . . متولى وقف مزبور بوده و به نظارت توليت . . . قيام و اقدام نمايند . . . » « 1 »
نمونهاى از مهر و امضاى علما و روحانيون بزرگ
در صدر طومارى مربوط به وقفنامهء بقعه و مدرسهء شهشهان ، جلال الدين محمد تركه كه در كنار سجل و مهر شيخ بهاء الدين محمد عاملى ، ورقهء مزبور را چنين تسجيل مىنمايد : « هو مضمونه من المبدأ الى - المنتهى من الوقفيه و التوليه ثابت لدى ، و انا الفقير الداعى لخلود دولة العليه محمد التركه كان اللّه له . و سپس آن را مهر مىكند و سجع مهرى اين است : الملك لله عبده جلال الدين محمد تركه و ذيل سجل شيخ بهايى و جلال الدين محمد تركه چند نفر ديگر از علماى اصفهان آن را تسجيل و مهر كردهاند . » « 2 »
ناگفته نگذاريم كه « جلال الدين محمد تركه از علماى معاصر شاه عباس بزرگ و همزمان با شيخ بهاء الدين محمد عاملى است و مقام و شخصيت روحانى او تالىتلو شيخ بهايى بوده است . » « 3 »
وضع موقوفات از مرگ كريمخان زند تا انقراض سلسلهء قاجاريه هيچگاه چنانكه بايد سرو سامان نيافت و دولت و روحانيان بدون توجه به منافع مردم و منظور واقف ، در موقوفات دخل و تصرف مىكردند . در حدود 80 سال پيش در جريان نهضت مشروطيت ، فرقهء دموكرات كه يكى از جمعيتهاى مترقى آن دوران بود در مورد موقوفات معتقد بود كه : « همه موقوفات بايد تحت نظارت و اداره دولت بوده ، عايدات موقوفات عمومى صرف معارف گردد ، البته اين هم مغاير دلخواه « وقفخواران و مفتبران است » هزار وجه تراشيده و افتراها خواهند بست . » « 4 »
هامش
( 1 ) . گنجينهء آثار تاريخى اصفهان ، پيشين ، ص 165 .
( 2 ) . شهرستانى ، الملل و النحل ، مقدمه ، به قلم جلالى نايينى ، ص 47 .
( 3 ) . همان ، ص 46 .
( 4 ) . فكر دموكراسى اجتماعى ، دكتر آدميت ، ص 125 .