موقوفات بر اموال وقفى نظارت داشته است . چنين ديوانى در زمان سامانيان و در دولت هلاكوييان نيز وجود داشته است « 1 » . شخصى روحانى كه صدر الصدور ناميده مىشده ، در رأس ديوان موقوفات قرار داشته . وظيفهء اصلى اين ديوان تحقيق و تعيين اصالت وقفنامهها و اسناد و حل و فصل دعاوى و شكايات مربوط به تصرف و اداره اموال وقفى بوده است . درآمد متوليان موقوفات تنها از بهرهبردارى اراضى و بهرهكشى از روستاييان ساكن آن به دست نمىآمده ، بلكه از قنوات و نهرها و بازارها و دكاكين و گرمابهها و آسياها و ديگر منابع عايدى كه به اجاره داده مىشد نيز بهره مىگرفتهاند .
نقش تاريخى موقوفات عبارت از اين بوده كه منبع اصلى درآمد روحانيان و يا دقيقتر بگوييم خدمهء دين و شيوخ درويشان « 2 » . را تشكيل مىداده ، اينان گروه ويژهاى از طبقهء فئودال بودند كه با بازرگانى كاروانى و بازار - كه مركز توليدات صنعتگران شمرده مىشده - رابطهء بسيار نزديك داشتهاند .
گروه بزرگى از روحانيان از محل عايدات موقوفات بزرگ ، كه بر اثر بهرهكشى از روستاييان و صنعتگران به دست مىآمده ، متمتع مىگشت و اين افراد از متولى وقف « مواجب » و « مستمرى » كه بخشى از آن نقدى ولى قسمت اعظم آن جنسى بوده دريافت مىداشتند .
بر سبيل نمونه ، مستخرجى از مفصل مخارج موقوفهاى كه غازان خان براى خانقاه بغداد تعيين نموده بوده « 3 » و متولى و مقسم همهء عوايد آن وزير رشيد الدين ( مورخ معروف ) بوده ، نقل مىكنيم كه به تصويب وزير مزبور رسيده بود ( فى كل يوم ) « 4 » :
[ نمونه اى از مخارج موقوفه اى . . . ]
هامش
( 1 ) . رجوع شود به : و . و . بار تولد « تركستان » بخش 2 ، ص 238 - 241 .
در يرليغ غازانى به مناسبت تأسيس ابواب البر از ديوان وقف ياد شده است ( جامع التواريخ ، ورق 607 ) .
( 2 ) . در قرن سيزدهم و چهاردهم م . علماء و شيوخ و درويشان مانند ادوار بعد دو گروه مشخص را تشكيل نمىدادهاند .
( 3 ) . در نامهء رشيد الدين به پسرش امير على حاكم بغداد اين موقوفه به نام « خانقاه پادشاه سعيد غازان خان » است . ( مكاتبات رشيدى ، ص 36 . در يرليغ غازان خان راجع به وقف بغداد سخن رفته ، جامع التواريخ ، ورق 607 ) .
( 4 ) . به نظر مىرسد كه در نقل و ترجمهء بعضى از مطالب اين مفصل اشتباهاتى جزئى كه به صحت استنتاج او خدشهاى وارد نمىآورد ، روى داده . گذشته از اين ، چنانكه مرحوم استاد محمد شفيع ناشر و مفسر مكاتبات رشيدى در حاشيهء ص 37 آن كتاب تذكر داده ارقام موثوق نيست . وى چنين مىگويد : « كاتب اصل اعداد مقادير را به طريق رقوم سياق نوشته - كه تا به يك حد متباين است از طريق مروج هند - قرائت اينها را به ظن خود كردهام و در باب صحت آن وثوقى ندارم . »
چون خواستيم حتى المقدور از احتمال اشتباه بكاهيم . ارقام و مطالب را از روى اصل چاپ لاهور نقل كرديم . م .