و هميشه با نوزادگان به فرزندانى كه از كنيز به دنيا آمده بودند به ديدهء تحقير و پستى مىنگريستند .
جرجى زيدان مىنويسد : « . . . در اثناى فتوحات اسلامى ، اسير بقدرى فزونى يافت كه هزارهزار شمارش مىشد . و دهده به فروش مىرفت ؛ بخصوص ، در ايام بنى اميه كه فتوحات اسلامى توسعه يافت . مثلا موسى بن نصير در سال 91 هجرى ، سيصدهزار تن را در افريقيه اسير كرد ، و پنج يك آنها را ( شصتهزار تن ) براى خليفه وليد بن عبد الملك به دمشق فرستاد .
و البته از تركستان ، و ساير نقاطى كه در زمان بنى اميه فتح مىشد ، به همين ميزان اسير مىآوردند . ابراهيم ، فرمانرواى غزنين ، در سال 472 ه . از يك قلعهء هند ، صدهزار اسير آورد ، و در جنگ ديگرى كه در سال 440 هجرى به سردارى ابراهيم ينال در روم واقع شد ، مسلمانان غير از چهارپايان ، صدهزار تن اسير گرفتند . علاوه بر اسراى جنگى ، همهساله فرمانروايان اسلامى از ممالك تركستان و بربر و غيره ، گروه بسيارى غلام سفيد ( زن و مرد ) بجاى ماليات به دار الخلافه مىفرستادند . بدين ترتيب ، در ميان مسلمانان ، غلام و اسير و زرخريد بسيار بود ، تا آنجا كه يك مسلمان گاهى از ده تا صد يا هزار بنده داشته است . در زمان ايوبيان ، يك لشكر سوار دهها بنده و گماشته و خدمتگزار داشت . در روزگار بنى اميه ، كه دورهء تجمل و شكوه بود ، بندهدارى بيشتر رواج داشت . در هنگامى كه اميرى سوار مىشد ، صد يا پانصد و يا هزار غلام در ركاب وى بودند . همينكه غلامان فراوان مىشدند ، شخصى را به نام « استاد » براى تربيت و ادارهء امور آنان تعيين مىكردند ، و اميران و بزرگان ، غالبا اين بندگان را تيراندازى و فنون جنگى مىآموختند ، و به جاى سپاهى ، براى حفظ و حمايت خويش به كار مىبردند .
اخشيد ، والى مصر ، هشتهزار بندهء مسلح داشت كه هرشب دوهزار تن آنان در كاخ او كشيك مىدادند . اسيران غالبا اين سپاهيان ( غلامان ) را خريد و فروش مىكردند .
دستهء ديگر از غلامان سفيد ، از قبيل ترك و رومى و ايرانى و بربرى و زنگى و صقلبى ( اسلاو ) از زن و مرد ، خانهزاد و زرخريد و جز آن ، مخصوص انجام دادن امور خانگى بودند ، و به كارهاى آشپزى ، دربانى ، فراشى ، انباردارى ، قايقرانى ، ركابدارى و امثال آنها مىپرداختند .
گاهى عدهء غلامان بقدرى بسيار بود كه از تعداد لازم براى انجام دادن امور سپاهيگرى و خدمات خانگى و پاسبانى نيز بيشتر مىشد . در آن موقع غلامداران متمول و ثروتمند به گروه بسيارى از آنان لباسهاى فاخر مىپوشانيدند ، و آنان را جزء تجملات و تفريحات قرار مىدادند ، و نخستينبار امين پسر هارون به اينكار اقدام كرد . چنان كه گفتيم ، وى غلامان بسيارى ( بخصوص خواجگان ) خريد ، و آنان را لباس زنانه پوشانيد و در كاخهاى خويش جا داد .
ساير خلفا نيز از اين امر پيروى كردند ، و غلامبچههاى سفيد و سياه گرد آوردند و شمارهء غلام - بچههاى سفيد و سياه المقتدر باللّه از يازدههزار مىگذشت . غلامبچههاى سفيد معمولا ايرانى ، ديلمى ، ترك و طبرى بودند ، و غلامبچههاى سياه بومى و غيره را از مكه و مصر و افريقيه مىآوردند . خلفا غالبا از زنگيان گارد مخصوص جهت حمايت خويش تشكيل مىدادند .
گروهى از غلامان نيز خواجه ناميده مىشدند .
اخته كردن مردان يك عادت شرقى باستانى است . اين امر ابتدا در ميان آشوريان و بابليان و مصريان معمول بوده است ، و يونانيان از آنان ، و روميان از يونانيان ، و فرنگيان از
تاريخ اجتماعى ايران ( فارسي ) — صفحة 554
مساهمون: مرتضى راوندى
ص٥٥٤