تلگراف نمايند مراقبت كامل در اين باب نموده ، نگذارند اسلحه وارد شود ، و اگر كسى وارد كرده باشد برحسب حكم كليه ضبط نمائيد . سلطان عبد المجيد . » « 1 »
مراتع ايران
از وضع مراتع ايران در دورهء قرون وسطى اطلاع صحيحى نداريم . بطورى كه از قرائن استنباط مىشود ، از ديرباز كشاورزان ، دامداران ، و فئودالهاى ايران به حفظ و حراست مراتع توجه نمىكردند ، و اغنام و احشام آنها بدون رعايت اصول فنى كشاورزى ، بطور آزاد از مراتع بهرهبردارى و استفاده مىكردند . در حال حاضر ، مراتع ايران را مىتوان به سه نوع تقسيم كرد : يكى مراتع بد ، كه بيشتر در مناطق كمآب نظير اطراف كوير مركزى ديده مىشود ؛ پوشش گياهى در اين زمينها بسيار ناچيز است ، و آنچه هست فقط براى تعليف و چراى تعدادى بز و شتر كافى است . دوم مراتع متوسط ، كه در مناطق شرقى و غربى و مركزى ايران قرار دارند . سوم مراتع عالى ، كه بيشتر در مناطق ساحلى بحر خزر و بعضى از مناطق آذربايجان و ايالات غربى و شرقى ايران ديده مىشود . به عقيدهء كارشناسان ، در يك هكتار مرتع طبيعى ، سه گوسفند براى مدت سه ماه مىتوانند چرا و تعليف نمايند . تربيت اغنام و احشام و گلهدارى ، چه در دوران قبل از اسلام و چه در دورهء بعد از اسلام ، يكى از شاخههاى مهم فعاليتهاى اقتصادى بود ، و فئودالها و اشراف ، غير از زمينهاى وسيع . زراعتى و باغات متنوع ، از گوشت و پشم گوسفندان و گاوان بهرهبردارى مىكردند . خواجه نظام الملك و پسرانش و خواجه رشيد الدين فضل اللّه و رجال خاندان جوينى و صدها تن ديگر از رجال و اشراف ايرانى ، در ضمن زميندارى ، از گلهداران بزرگ نيز بودند . جالب توجه است كه وقتى بدر الدين جاجرمى - شاعر ، در مدح خواجه شمس الدين محمد صاحب ديوان اين رباعى را سرود :
دنيا چو محيط است و كف خواجه نقط * پيوسته به گرد نقطه مىگردد خط
پروردهء تو كه و مه و دون و وسط * دولت ندهد خداى كس را به غلط
خواجه شمس الدين ، كه خود از صدور برجسته و بافضيلت عهد ايلخانان است ، از اين مداهنه و چاپلوسى به سر نشاط مىآيد ، و در جواب شاعر مىنويسد :
سيصد برهء سفيد چون بيضهء بط * كان را ز سياهى نبود هيچ نقط
از گلهء خاص ما ، نه از جاى غلط * چوپان بدهد به دست دارندهء خط
در ايران بدون توجه به ظرفيت و قدرت مراتع ، كشاورزان ، دامهاى فراوانى را به مراتع بىاستعداد ايران تحميل مىكنند . طبق گزارش وزارت كشاورزى ، مساحت مراتع ايران در حدود 52 ميليون هكتار است . در اين مساحت ، طبق اصول دامدارى ، فقط 26 ميليون دام مىتوانند بچرند ؛ در حالىكه در مراتع ايران ، 60 ميليون گوسفند به چرا مىپردازند ، و به اين ترتيب ، سالبهسال از ظرفيت و قدرت مراتع ايران كاسته مىشود . با اينكه طبق آمار ، تعداد دامهاى ايران نسبت به سىسال قبل ( در اثر مبارزه با بيماريهاى دامى ) دوبرابر شده است ، كشاورزان و مقامات مسؤل نهتنها هيچگونه تلاشى در راه افزايش مراتع ايران بهعمل نياوردهاند . بلكه به علت افزايش تعداد دام و از بين رفتن و ريشهكن شدن گياهان ، از
هامش
( 1 ) . سروان محمد كشميرى ، « مقاله مجلهء بررسيهاى تاريخى » ، سال پنجم ، شمارهء 6 ، ص 150 .