نظم قرآن تأليف كرده . أبو حيان توحيدى در كتاب - البصائر و الذخائر - مينويسد أبو حامد قاضى به من گفت من كتابى در نظم قرآن مثل كتاب أبو زيد نديدهام .
3 - احمد بن على معروف به ابن اخشيد معتزلى متوفى 326 ه نيز كتابى بنام نظم القرآن تدوين كرده .
4 - نخستين كتابى كه شامل عنوان - اعجاز - باشد كتابى است از محمّد بن يزيد واسطى معتزلى متوفى 306 كه متأسفانه آثار اين پنج دانشمند بزرگ اسلامى باقى نمانده است تنها در قرن چهارم ، چهار كتاب از - رمانى - خطابى - و باقلانى و جرجانى - باقيمانده كه به ترتيب به آنها ميپردازيم .
اول - اعجاز القرآن - از على بن عيسى رمانى متولد 276 متوفى 374 هجرى كه در كتب تراجم و شرح حالات به اخشيدى معروف است و اين نسبت بخاطر استادش ابن اخشيد است كه قبلا گفتيم كتاب - نظم قرآن - را نوشته است على ابن عيسى كارش وراقى يا صحافى « 1 » كتب بوده ، ياقوت در معجم الادباء يا ارشاد الاريب الى معرفة الاديب 5 / 280 مينويسد تنوخى گفته است :
« ممن ذهب فى زماننا الى ان عليا عليه السلام افضل الناس بعد رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله من المعتزله أبو الحسن على بن عيسى النحوى المعروف بابن الرمانى الاخشيدى » .
هامش
( 1 ) صنعت صحافى از قرنهاى نخستين اسلام بخاطر افزونى كتابهاى چرمى و بعد كاغذى در بيشتر شهرهاى بزرگ اسلامى رواج داشته در تهران هم هنوز بازار صحافها معروفست و كار صحافى امروز از اهميت ويژهاى برخوردار است ، دانشمندان قديم كه بضاعتى براى خريد كتاب نداشتند و ضمنا عشق به دانش در جانشان شعلهور بود به كار صحافى ميپرداختند ، هم مطالعه و هم امرار معاش و سپس خود بهترين آثار علمى را در متن تاريخ فرهنگ اسلام و ايران باقى گزاردهاند از آن جمله - ابن نديم و همين ابن اخشيد است . كه ما بايستى وارثان صالح آنها باشيم .