اين كتاب در حقيقت ، يكى از مراجع تاريخ تمدن هند در قرن دهم و اوايل قرن يازدهم است كه مشحون است از مطالب لغوى ، نجومى ، ادارى ، نظامى ، كشوردارى ، آمارى ، جغرافيايى ، مشتمل بر پنج دفتر در سه مجلّد .
بيشتر محققان ايرانى اين كتاب را جلد سوّم اكبرنامه خواندهاند . از جمله مرحوم دهخدا ذيل واژهء ابو الفضل مىنويسد : « . . . و از جمله فصول و ابواب آن ( اكبرنامه ) يكى آيين اكبرى است در طرز تشكّل و نظم و آمار كلّ مملكتى . . . » نيز همو ذيل آيين اكبرى مىنويسد : « قوانين و ياسا و دينگونهاى كه ميرزا ابو الفضل به امر اكبر شاه هندى آورده ، نام كتاب سوم از اكبرنامه » است . مرحوم علّامه قزوينى نيز آن را جلد سوّم از اكبرنامه مىداند ( يادداشتها ج 4 ، ص 412 ) و نيز سيد على رضا نقوى از آن به عنوان « دفتر سوم اكبرنامه » ياد مىكند ( تذكرهنويسى فارسى در هند و پاكستان ، ص 777 ) « 1 » .
گذشته از محققان ايرانى ، برخى از علماى غربى نيز ، مانند اته ، ريو و استورى ، اين كتاب را جلد سوّم اكبرنامه دانستهاند و گويا اين تقسيم از اين جهت به وجود آمده كه در بعضى نسخ خطى آيين اكبرى و اكبرنامه با هم بودهاند و اين كتاب مانند جلد سوم كتاب مزبور مىنموده ، در حالى كه از اكبرنامه و آيين اكبرى مطبوع [ سنگى ] برنمىآيد « 2 » .
از فحواى كلام خود شيخ ابو الفضل چنين معلوم مىشود كه آيين اكبرى آخرين دفتر اكبرنامه است نه جلد سوم آن ، زيرا اكبرنامه بنا به گفتهء خود مؤلّف در سه جلد تنظيم و تأليف شده و از آيين اكبرى به عنوان « آخرين دفتر » ياد شده است . از جمله در فصل 216 اكبرنامه كه اختصاص به شرح رواج دادن آيين داغ و انتظام كار سپاهيگرى دارد ، مؤلّف ضمن
هامش
( 1 ) . منزوى نيز آيين اكبرى و اكبرنامه را يكى دانسته كه محقّقاً اشتباه است ( فهرست نسخ خطى ، ج 6 . )
( 2 ) . ر . ك : دايرة المعارف فارسى