مردم نيز به اين پيشرفتهاى علمى توجه فراوان داشتند . مع التأسف زياد درين باره در كتب مختلف مطالبى نيامده ولى در كتاب رياض العلما تاليف عبد الله افندى به نقل از كتاب نوادر العلوم و الادب تاليف ملا محمد صالح قزوينى مىنويسد :
« در زمان ما در اصفهان مردى فرنگى فاضل و مهندس ذو فنون هست كه در فن رياضى على الخصوص عديل و سهيم ندارد و آلتى ساخته است و از استادان فرنگ فرا گرفته كه چون از آن آلت نظر كنى و در شب بسيار ستارگان كه ديده نشدهاند ديده شوند و على الخصوص در حوالى بعضى از سيارات ستارهاى چند مىنمايد . و ماه به هيأت عجيب نموده شود و ايشان دعوى كنند كه در ميان ماه زمينها و جنگلها و شهرهاست . خوشهء پروين چنان مىنمايد كه به وصف نيايد و ستارگان بىشمار در او پيدا بود از هم به مسافت دور جدا . الغرض عجبها به آن آلت در آسمان ديده شود و هيأت آن بر مثال انبوبى است همچونى هندى كه از آن نيزه سازند به طول دو ذرع تخمينا و از نى نيزه غليظتر از مقواى كاغذى ساختهاند و در دو طرف آن دو شيشهء مدور همچو عينك نصب كرده سرّ آن صنعت در آن دو شيشه و هيأت آنهاست در تدوير و تقعير و مثل اين . چون چشم بر يك شيشه نهند و از درون نى بنگرند اين اثر بر آن دو شيشه مواجه هم مترتب گردد و بس عجيب است و عجيبتر از آن اين كه هم اين فرنگى كه مسمابه رفائيل است آلتى مانند شاخ نفير قلندران ساخته است كه چون بر گوش شخص كر نهند بشنود و براى تجربه بر گوش شخصى كه گوشش سخت گران بود نهاديم و او را از دور خوانديم آواز داد و آنچه گفتيم مىشنيد . »
بى گفتگوست كه اين رفائيل همان پررافائل دومان است كه ذكرش گذشت و تاورنيه تصريح مىكند كه در رياضى چيره دست است . آن آلت هم دوربين نجومى بوده و ستارگانى كه در حوالى بعضى از سيارات به چشم رسيده به احتمال قوى اقمار سيارات بوده . امروز مىدانيم كه مريخ 2 و مشترى 12 و زحل 9 و اورانوس 5 و نپتون 2 قمر دارد . آن روزها اين مطالب را نمىدانستند . حتى از وجود بعضى سيارات مثل اورانوس و نپتون خبر نداشتند .
دوربين نجومى را اول بار ليپرشى منجم معروف هلندى در سال 1608 ساخت
اسناد ومكاتبات سياسى ايران ( از سال 1038 تا 1105 ق ) ( فارسي ) — صفحة مقدمه 26
مساهمون: عبد الحسين نوائى
صمقدمه ٢٦