امن و امان افتاد ، اما اكثر زن و مرد و مردان روز نبرد و طفل و پير و غنى و فقير ، علف شمشير و برده و اسير شدند و بعضى ديگر كه بجنگ مغول و مقاتله مشغول گشتند :
فرصت تير يكايكشان نبود * همچنان با كيش مىانداختند
و قواعد قلاعى كه اليف سماك و رديف افلاك بود بالكليه منقلع گشت .
علمهاى فتحش در آن روز هيجا * الفهاى « إِنَّا فَتَحْنا » ست « 1 » گوئى
و خزائن و دفائن و نفايس و عرايس و كمر و تاج جمله بباد تاراج رفت و اهل تاج محتاج شدند . بقاع ولايت و اصقاع مملكت كه باغات و بساتينش در نمودارى
« جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ
« 2 »
»
دم صفت « مالاعين رأت و لا اذن سمعت و لا خطر على قلب بشر » مىزد و انواع اثمار و اشجارش ، كه با
« طَلْحٍ مَنْضُودٍ وَ ظِلٍّ مَمْدُودٍ وَ ماءٍ مَسْكُوبٍ
وَ فاكِهَةٍ مِمَّا يَتَخَيَّرُونَ
« 3 »
»
دعوى تعادل و تعامل مىكردند ، از دست برد و پايمال عساكر بدرجهء
« بِوادٍ غَيْرِ ذِي زَرْعٍ
« 4 »
»
رسيد و قصور مؤكد و بروج مشيد كه
« قائِمَةً عَلى أُصُولِها
« 5 »
»
نعت آن بود ، سمت
« خاوِيَةٌ عَلى عُرُوشِها
« 6 »
»
يافت .
بساط غوانى گرفته نوايح * مقام عنادل گرفته عناكب « 7 »
سمن زار گشته ديار سلاحف « 8 » * چمنزار گشته ، كنام ثعالب
مرغان كه در هواى آن مكان طيران مىكنند ، به زبان حال بدين مقال مترنمند كه
« أَنَّى يُحْيِي هذِهِ اللَّهُ بَعْدَ مَوْتِها
« 9 »
»
. بقاياى سيف و اسر يعنى اكابر و اهالى ديار
« أَنَا أَكْثَرُ مِنْكَ مالًا وَ أَعَزُّ نَفَراً
« 10 »
»
از هر يك گوئى حكايتى بود و مستورات و عفيفات هر شبستان كه
« حُورٌ مَقْصُوراتٌ فِي الْخِيامِ
« 11 »
»
در شأن ايشان آيتى ، گشاده سر و برهنه
هامش
( 1 ) - سورهء فتح 1
( 2 ) - آل عمران 13
( 3 ) - سورهء جاثيه 21 ، 28 ، 30
( 4 ) - سورهء ابراهيم 40
( 5 ) - سورهء حشر 5
( 6 ) - سورهء بقره 261
( 7 ) - جمع عنكبوت
( 8 ) - جمع سلحفاة بمعنى سنگ پشت
( 9 ) - سورهء بقره 261
( 10 ) - سورهء كهف 32
( 11 ) - سورهء الرحمن 72