كه تاورنيه ، شاردن ، لوبرن و ديگر نويسندگان قرنهاى هفدهم و هجدهم شرح آن را بيان كردهاند . بعد از افتتاح راه بوشهر از خليجفارس و جادهء بغداد به ولايات غربى ايران ، و راههاى تبريز و انزلى در حدود شمالى ، طبيعى است كه از اهميت بندرعباس بسيار كاسته شده است ، و فعلا فقط با مشرق قلمرو همايونى و تا اندازهاى هم با افغانستان و آسياى مركزى دادوستد تجارتى دارد . از اين بندر درحالحاضر سه جادهء كاروانى به داخلهء ايران مىرود ، و يك راه هم به كرمان كه از آنجا سه شاخه مىشود : 1 - جادهاى به شهر صنعتى يزد و كاشان و سرانجام به تهران كه از خليجفارس جمعا 920 ميل راه است . 2 - از طريق بيرجند و تربت حيدرى به مشهد . 3 - از راه بيرجند و يزدون به هرات و كابل .
در جادهء اولى جنسهاى كرمانى و يزدى حملونقل مىشود كه شرحش گذشت ، در راه دوم چاى و نيل كه به مقصد مشهد و از آنجا هم به بخارا مىبرند .
از جادهء سومى جانىها و از جانگذشتگان درازمو و شلوار گشاد افغانى رفتوآمد دارند ، كه من در بندرعباس ايشان را ديدهام .
در سال 1889 از اين بندر 1800 صندوق ترياك به مقصد هونگكونگ و چين حمل گرديده كه از قرار هر صندوق 70 ليره بوده ، و 1300 تن پنبه به قيمت 33000 ليره ، 6700 تن خرما به بهاى 20000 ليره ، 16000 تن نمك به قيمت 2700 ليره ، و 1000 تن پشم 27000 ليره ، جمع ارزش صادرات با ادويه 000 ، 344 ليره ، و واردات بندرعباس شامل 9000 عدل پارچههاى نخى بارزش 156000 ليره ، نخ به قيمت 24000 ليره ، 175 تن رنگ به قيمت 23000 ليره ، 1400 تن قند 25000 ليره ، 600 تن چاى 69000 ليره و جمع واردات بالغ بر 000 ، 360 ليره « 1 » .
در فصل سابق راجع به ايالت خراسان خاطرنشان كردم كه اقداماتى براى ايجاد امنيت بيشتر و تأمين تسهيلات در اين مهمترين راه تجارتى ايران نيك ضرورى است .
هامش
( 1 ) - جمع ارقام وارداتى در متن اصلى چنين آمده و اشتباه است .