هرگاه بوده باشد محاسن مرد يعنى نيكوئيهاى أو بيشتر از مساوى أو يعنى بديهاى أو ، پس آن كامل است ، وهرگاه بوده باشد چنان كه مساوى باشد محاسن ومساوى أو ، پس أو متماسك است ، واگر زياد باشد بديهاى أو بر نيكوئيهاى أو ، پس آن هالك است . مراد تقسيم مردم است غير معصومين صلوات اللّه وسلامه عليهم أجمعين كه ايشان از بديها بالكلية پاك ومنزّه باشند وظاهر است كه [ از ] غير ايشان كامل آنست كه خوبيهاى أو زيادة باشد از بديهاى أو ، نهايت از براي اين مراتب مختلفه باشد باعتبار مراتب زيادتى خوبيها بر بديها پس هرچند خوبيها زيادتر باشد أو كامل تر باشد ، وكسى كه خوبيها وبديهاى أو برابر باشد أو متماسك است يعنى همين قدر كرده كه خود را نگاهداشته از هلاكت اما تحصيل فضيلت زيادى نكرده ، واگر كسى بديهاى أو زياد باشد بر خوبيهاى أو پس أو هالك است يعنى فاسد وتباه شده ، واين نيز مراتب دارد كه همه افراد آن شريكند در هالك بودن ، وهر چند بديها زيادتر باشد بر خوبيها ، أو هالك تر باشد ، واحتمال اين كه كسى أصلا خوبى نداشته باشد مذكور نشده يا باعتبار عدم تحقق چنين كسى در واقع ويا از براي اشاره باين كه چنين كسى بايد كه نباشد ، يا باين كه قابل اين نيست كه مذكور شود هرچند ببدى مذكور شود ، وپوشيده نيست كه تعبير از دو قسم اوّل به « إذا » كه بمعنى « هرگاه » است ودلالت بر تحقق ووقوع مدخول آن ميكند وتعبير از قسم سيم به « ان » كه بمعنى « اگر » است ودلالت بر شكّ در وقوع وتحقق مدخول آن ميكند با آنكه در تحقق ووقوع آن نيز شكى نيست از براي اشاره است بوقوع آن دو قسم اوّل واين كه قسم سيم بايد كه وقوع آن معلوم نباشد واگر كسى آن را ذكر كند
شرح آقا جمال خوانسارى بر غرر الحكم ودرر الكلم ( فارسي ) — صفحة 194
مساهمون: جمال الدين محمد الخوانساري
ص١٩٤