ابن ابى الحديد پس از توضيح يكى دو لغت چنين آورده است : اين گفتار آن حضرت كه فرموده است : « مردم سه گونهاند » قسمتى صحيح است زيرا بشر به اعتبار امور الهى يا عالم به حقيقت است و خداى متعال را مى شناسد ، يا در آن راه گام بر مى دارد و در زمره كسانى است كه به سوى خدا سفر مىكند و با آموزش ديدن و استفاده از علم و عالم به جستجوى خداوند است ، يا آنكه نه آن است و نه اين و عامى فرو مايهاى است كه خداوند به او توجه و اعتنايى نمى فرمايد ، و على عليه السّلام درست فرموده است كه اين گروه همچون پشهاند و از پى هر بانگى مى روند ، مگر نمى بينى كه ايشان با گمانى سست و پندارى نادرست از تقليد از شخصى به تقليد از ديگرى مى پردازند .
سپس على عليه السّلام به اهميت علم و برترى دادن آن به مال پرداخته و فرموده است : « علم تو را پاسدارى مىكند و حال آنكه مال را تو پاسدارى مى كنى » و اين يكى از جهات تفضيل علم بر مال است . آن گاه دليل ديگرى را بيان كرده و فرموده است : مال با انفاق كاسته مىشود و علم با انفاق كاسته نمى شود بلكه فزونى مى يابد و اين بدان سبب است كه آموزش دادن و ريختن علم براى شاگردان موجب فزونى استعداد معلم مىشود و علومى كه براى شاگردان بيان مىكند در آن استقرار بيشتر مى يابد و موجب رسوخ و پايدارى بيشتر علم در معلم مىشود .
اين كه فرموده است : « ساخته و پرداخته مال با زوال مال زايل مىشود . » نكتهء دقيقى از حكمت است زيرا معمولا اثر و فايدهء مال در امور جسمانى و لذتهاى شهوانى است همچون زنان و اسبها و ساختمانها و خوراكيها و آشاميدنيها و پوشيدنيها و نظاير آن كه همهء اين آثار با زوال مالى يا با نيستى صاحب مال از ميان مى رود . مگر نمى بينى هنگامى كه سرمايه از ميان مى رود ، صاحب مال مجبور به فروش ساختمانها و اسبها و كنيزكان مىشود و عادت خود را در خوردن خوراكهاى لذيذ و لباسهاى گرانبها رها مىكند . همچنين هر گاه صاحب مال بميرد آثار مال براى او زايل مىشود كه پس از مرگ نه خورنده است و نه آشامنده و نه پوشندهء جامه . حال آنكه آثار علم ممكن نيست كه زايل شود چه هنگامى كه آدمى در اين جهان است و چه پس از خروج او از دنيا . در دنيا
جلوه تاريخ درشرح نهج البلاغه ( فارسى ) — صفحة 362
مساهمون: ابن أبي الحديد
ص٣٦٢