يگانهء عصر خود و برتر از پيشينيان و مبرزتر از علماى پس از خود بود و كسى چون او در يمن زاده نشد كه به آن درجه از دانش و فهم رسيده باشد و از نظر شعر و زبان و درايت و فكر و احاطه به علوم عرب از قبيل نحو و لغت و شعر و تاريخ و انساب و سير و مثالب و مناقب گذشتگان به علاوه اطلاع بر علوم عجم اعم از نجوم و مساحت و هندسه و فلك همانند نداشت . « 1 »
قفطى دربارهاش مىگويد :
اين مرد فاضلترين كسى بود كه در يمن ظهور كرد . « 2 »
[ آثار ]
همدانى به سبب تأليف كتاب الاكليل در انساب قوم حمير و تاريخ پادشاهان آنها شهرت پيدا كرد و به طورى كه قفطى و ديگران گفتهاند اين كتاب بسيار پرفايده و مشتمل بر ده فن است و در ضمن آن مطالبى قابل توجه در زمينهء حساب قرانهاى ستارگان و اوقات آنها آمده است . همچنين مشتمل است بر مطالبى از علم طبيعى و اصول احكام نجوم و عقايد قدما در باب قدم و حدوث عالم و اختلاف قدما در ادوار و تاريخ گذشتهء جهان همچنين تناسل انسانها و مدت عمر و سنين آنها . « 3 »
كتاب اكليل همدانى كتاب با اهميت و قابل توجهى است كه فقط يك قسمت آن موجود است و مولر مستشرق آن را انتشار داده است . در اين كتاب شرح بناها و ساختمانهاى يمن و آثار پادشاهان را آنطور كه در روزگار او بوده ، آورده است . « 4 »
همدانى همچنين به واسطهء كتاب ديگرش به نام صفة جزيرة العرب معروفيت يافته است و مورخان جديد كه تاريخ عرب پيش از اسلام را نوشتهاند ، در اين قسمت ، بر اين كتاب اعتماد كردهاند و از جمله جرجى زيدان در كتاب خود العرب قبل الاسلام از اين كتاب استفاده كرده است . همدانى جزيرة العرب را به صورتى كه در دوره و عصر خود او بوده به طورى عالمانه و محققانه توصيف كرده كه نكتهاى ناگفته نمانده است . « 5 » اين كتاب در سال 1884 ميلادى در ليون چاپ شده است . همدانى در اين كتاب كاخهاى يمن و سدهاى آن سرزمين ، مخصوصا سد مأرب را آگاهانه توصيف كرده است .
كتاب صفة جزيرة العرب همدانى از مهمترين مداركى است كه جرجى زيدان بر آن اعتماد كرده و در بحث از حميريان و سد مأرب از همين كتاب استفاده كرده است . همدانى قصر ناعط همچنين مجسمهها و نقاشيهايى را كه در آن ديده است بهطور بسيار دقيق و جالبى ضمن قصيدهاى به رشتهء نظم كشيده است و مىگويد :
هامش
( 1 ) - تأسيس الشيعة ، ص 108 به نقل از سيوطى .
( 2 ) - اخبار الحكماء ، ص 113
( 3 ) - الذريعة ، ج 2 ، ص 280
( 4 ) - العرب قبل الاسلام ، جرجى زيدان ، ص 16
( 5 ) - همان كتاب