كه در اينجا مراد از رؤيت آگاه شدن بر نتايج كارها و اعمال در دنياست به صورت قطعى و يقين به قسمى كه هيچگونه شك و ترديدى در او راه پيدا نمىكند . « 1 »
چون اين تفسير مخالف با افكار مرتكز در ذهن شيعيان چه در آن عصر و چه در دورههاى بعد بود ، برخى از علماى شيعه كه تنها به حديث توجه داشتند و فقط به آن معتقد بودند ، به شدت در مقام رد او برآمدند از جمله عز الدّين حسن بن سليمان حلى از علماى قرن نهم هجرى و از شاگردان محمد بن مكى مشهور به شهيد عاملى بود كه كتابى در رد بر مفيد به نام المحتضر نوشت . اين كتاب در مطبعهء حيدرى نجف اشرف به سال 1370 ه / 1951 م چاپ شد .
همچنين در كتاب اوائل المقالات و شرحى كه بر عقايد صدوق نوشته است موارد و مظاهر بسيارى از آن روح روشن و فكر آزاد مفيد به خوبى متجلى است .
در مناظرات مفيد كه رنگ مخصوصى دارد سايهء هوش و ذكاوت او در افق وسيع خودنمايى مىكند و عمق و دقت نظر و زيركى و حاضرجوابى او در نهايت وضوح به نظر مىرسد . مثلا در كتاب الفصول المختارة مىتوان قسمت زيادى از اين مناظرات را ديد كه حاكى از وسعت دائرهء امكانات فكرى شيخ مفيد است ، همچنان كه در كتاب كنز الفوائد كراچكى مقدارى از آنها ديده مىشود كه قوت منطق و وسعت اطلاعات او را مىرساند .
تأليفات شيخ مفيد
شيخ مفيد تأليفاتى متنوع در موضوعاتى مختلف كه وضع آن دوره و زمان احتياجى شديد به آنها داشت ، از خود به جاى گذاشت و اكثر آنها در موضوع عقايد و كلام و رد عقايد ديگران و نقض بر ايشان است ، كه نشاندهندهء روحيهء عصر و دورانى بود كه در آن زندگى مىكرد و انعكاسى واضح و روشن از وضع آن محيط مملو از سروصداى مجادلات دينى و مناظرات مذهبى بود . دوران زندگى شيخ مفيد همزمان با دورهء انقلاب عقايد بود كه مسلمانان تا آن تاريخ همانند آن را نديده بودند . در آن روزگار بغداد به صورت نمايشگاهى بزرگ براى ابراز عقايد و آراء طريقهها و مذاهب متعدد و مختلف به اشكال و صور گوناگون و رنگهاى متفاوت بود . صاحبان اين عقايد و آراء هميشه با يكديگر در حال مناقشه و جدل بودند و هريك از آنها از آزادى كامل برخوردار بودند . اين آزادى حتى براى ملحدان و زنديقان نيز وجود داشت . بديهى است در يك چنين محيطى ، كسى چون شيخ مفيد كه پيشواى
هامش
( 1 ) - اوائل المقالات ، ص 85 ، 82