اين دانشمند مشهور يكى از مغزهاى بزرگ جهانى و از نوابغ و بزرگانى بود كه جهان از اين قبيل افراد ، در زمينههاى علم و فلسفه و فلك و رياضيات و رصد و علوم ديگر ، كمتر به خود ديده است . او به نظر استاد طوقان يكى از نوادر معدودى است كه در قرن ششم هجرى ظهور كرد ، و يكى از حكماى برجستهء اسلامى است كه حقا شايستهء لقب علامه بودند .
سارتون مىگويد : او از بزرگترين علماى اسلام و از بزرگترين رياضىدانهاى ايشان بود .
بروكلمان آلمانى مىگويد : « او مشهورترين علماى قرن هفتم و زبانزدترين مؤلف آن قرن بهطور اطلاق است . »
نصير الدّين طوسى ، در ميان علما ، معروف به استاد البشر بود ، زيرا در علوم فلك و رياضيات و اختيارات و فلسفه و كلام و علوم ديگر مبرز بود و نام او در اقطار عالم ، از لحاظ علمى زبانزد شده بود . شهرت علم و دانش او به درجهاى رسيده بود كه شاگردش علامهء حلى ، شارح كتابهاى او ، در حقش گفته است : « اين بزرگوار افضل اهل زمان خود در علوم عقلى و نقلى بود ، و در جاى ديگر گفته است : « او استاد بشر و عقل يازدهم است . »
با آنكه طوسى در فلسفه و كلام مردى عميق بود و در معقول و منقول و طبيعيات نيز پايگاهى ارجمند داشت شهرت او نزد محققان متأخر بر زمينهء كارها و آثار وى در رياضيات و فلك و جغرافى پايهگذارى شده است ، و به اين جهت مىبينيم كه بررسيهاى خود را در مورد طوسى براساس اين شهرت قرار داده از ديدگاه رياضيات و فلكشناسى به بررسى او پرداختهاند .
اما جوانب و جهات ديگر علمى او ، از قبيل فلسفه و منطق و طبيعيات ، مورد مطالعه و بررسى قرار نگرفته و همچنان در بوتهء اجمال مانده است و اگر توجه گونهاى به اين جهات و جوانب نيز شده است سرسرى و تبعى بوده است . خواجه ، بىشك ، از اركان فكر و فلسفهء اسلامى بود كه به توسعهء افكار اسلامى كمك كرد و آن را به شاهراهى وسيع سوق داد .
بيشتر دانشمندانى كه پس از او به عرصهء وجود آمدند از لحاظ علمى متكى بر افكار و آراء او بودند ؛ كتابهاى او در فلسفه و منطق و كلام به صراحت بر اين ادعا گواه است . پس چرا دانشمندان متأخر به اين جنبه از افكار خواجه توجه نكردهاند ؟ اين پرسشى است در انتظار پاسخ . شايد علت اين عدم توجه در اين است كه دانشمندان متأخر در زمانى زندگى مىكنند كه جنبههاى مادى علوم بيشتر مورد توجه است ، ازاينرو به ديگر جنبههاى خواجه توجهى نشده است .
بهتر آنست اعتراف كنيم كه شخصيت علمى طوسى و مقام رفيع وى در بين متفكران سبب شده است كه در اطراف او هالهاى از افسانه و امور عجيب و غريب قرار دهند . در كتابهاى
فلاسفة الشيعة حياتهم وآراؤهم ( فلاسفهء شيعه ) ( فارسي ) — صفحة 279
مساهمون: الشيخ عبد الله نعمة
ص٢٧٩