به طورى اقدام كردم كه تو به خوبى آن را درك كنى و بالاخره مقصودت را انجام دادم و حاجت تو را در اين امر برآوردم و اميدوارم كه بدينوسيله به هدف خود برسى و نياز خود را برآورده سازى و به آن خرسند شوى همچنانكه اميدوارم اين كتاب براى تعليم تو كافى و بسنده باشد . . . يكى زهر را چنين تعريف كرده است كه زهر جسم طبيعى و تكوينى و داراى خاصيتهايى است كه مايهء فساد بدن حيوانات مىگردد . . . و ديگرى گفته است : سم آميزهء طبيعتهايى است كه بذاته بر حيوانات جنبنده غلبه دارد . و ديگرى گفته است كه سم آميزهايست كه گاهى مايهء تباهى و زمانى سبب اصلاح است . اين است آراء و عقايد مردم در تعريف زهر ، اما غرض ما در اين كتاب ظاهر ساختن و بيان اسامى انواع سموم و اعمال ذاتى آنها و تعيين مقدارى است كه مىشود از آنها خورد ، و شناختن بد و خوب آنهاست » اين كتاب مشتمل بر شش فصل است :
فصل اول - در بيان اوضاع نيروهاى چهارگانه و وضع آنها در برابر داروهاى مسهل و سموم كشنده و چگونگى بيان تغيير طبايعى كه اجسام حيوانات از آنها تركيب يافته است .
فصل دوم - در نامهاى زهرها و شناختن خوب و بد آنها و تعيين مقدارى كه مىتوان از هريك از زهرها مصرف كرد و آنكه چگونه بايد مصرف شود و به چه كيفيت به بدن رسانده شود .
فصل سوم - در بيان سمومى كه در همهء قسمتهاى بدن اثر مىكند و سمومى كه بر بعضى از جانوران مؤثر و بر حيوانات ديگر بىتأثير است يا سمومى كه بر بعضى از اعضاى معين حيوانات تأثير دارد .
فصل چهارم - در علائم و نشانههاى مسموميت و عوارض ناشى از آن در بدن و اخطار به بيمار كه زودتر براى رهايى از آثار آن اقدام كند و در درمان آن به سرعت بكوشد .
فصل پنجم - در شرح سموم و زهرهاى مركب و عوارض ناشى از آن .
فصل ششم - در پرهيز و دورى جستن از سموم به هنگام به كار بردن آن و اينكه چگونه سموم را بايد به كار برد تا موجب زيان نشود ، و بيان داروهاى نافع پس از مسموميت .
جابر بن حيان سموم را سه دسته كرده است : حيوانى و نباتى و جمادى و از جملهء زهرهاى حيوانى اين سموم را نام برده است : زهر افعى و زهرهء ببر و زبان لاكپشت و دم گوزن و خرگوش دريايى و قورباغه و عقاب .
و از سموم نباتى شاخههاى سنبل و افيون و شيلم « 1 » و حنظل و شوكران و سموم ديگر
هامش
( 1 ) - شيلم ، گندم ديوانه كه شولم و شالم نيز گويند . فرهنگ نفيسى . - م .