جانم فداى كتابى كه همهء فضائل را در خود جاى داده ، و ضامن تكميل اخلاق عموم مردم است ؛ مؤلف آن كتاب حق را بدون پيرايه بيان كرده با آنكه پيش از آن ( حق ) در خفا و كمون بود ؛ نام آن را طهارت گذاشته و با اين نام حق معناى آن را ادا كرده است . و چيزى از آن فروگذار نكرده و كوشش ممكن را در اين امر نموده ، خداى به او اجر دهاد ، چون او در ارشاد و راهنمايى مردم بر خلاف حق چيزى نگفته است .
اين كتاب نمودار روش فلسفى او در اخلاق است كه تا به امروز هم در شرق مورد توجه است . روش اخلاقى او آميزهاى است از آراء افلاطون و ارسطو و جالينوس و نيز از احكام شريعت اسلام ، جز اينكه نظريات ارسطو در آن نمودارتر است . ابو ريده مىگويد آثار و نشانههاى فراوانى از كتاب اخلاق ارسطو بر كتابهاى ابن مسكويه ، خاصه بر اين كتاب سايه افكنده است .
22 - كتاب تجارب الامم و تعاقب الهمم ، در تاريخ ، كه تا به سال 372 هجرى ، سالى كه عضد الدولهء ديلمى در آن وفات كرد ، به نقل حوادث پرداخته است . اين كتاب بسيار زيبا و بزرگ و مشتمل بر تمام آن چيزهايست كه در تاريخ به مقتضاى تجربه پيش آمده و تفريط و خطاهاى كسانى كه مرتكب آن شدهاند ، همچنين حزم و دورانديشى خردمندان در آن بيان شده است . « 1 »
مستشرق معروف مارگليوث فصلى از كتاب خود را به نام دراسات عن المورخين العرب به دو اختصاص داده است . و در پايان مىنويسد : « ابن مسكويه در نوشتن تاريخ با بىطرفى كامل رفتار مىكرد در صورتى كه او در دربار آل بويه و در خدمت وزيران آنان زندگى مىكرد و رسم بر اين بود كه بىحساب از آنها تمجيد كند و هيچگاه از اين پادشاهان و وزيران انتقاد نكند ولى ابن مسكويه علىرغم اين جريان در نوشتههاى خود بههيچوجه از آنها طرفدارى نكرده است . ابن مسكويه از كسانى است كه بىطرفى او بسيار شگفتانگيز است ، او هرگز در مقام مخفى نگاه داشتن جرايم و مظالم حكام روز كه در بين آنها زندگى مىكرد برنيامده و از بىطرفى كامل پيروى كرده است . » « 2 »
23 - كتاب ترتيب العادات ، در سياست و اخلاق
24 - المستوفى ، كه موضوع آن اشعار برگزيده است .
هامش
( 1 ) - اخبار الحكماء ، ص 217
( 2 ) - - كتاب دراسات عن المورخين العرب ، ترجمهء حسين نصار ، صص 27 ، 142 ، 149