ابن سينا و بيرونى و ابو سهل مسيحى و ابو الخير خمار و ديگران بود كه در گرگانج در دورهء حكومت على بن مأمون خوارزمى گرد هم آمده بودند .
او يكى از آن برجستگانى بود كه در آن دوران ظهور كردند و عصر و دورهء آنها از ساير دورهها ، به وجود آنان امتياز خاصى يافت چون پيشوايان علم و فكر در آن زمان اشعهء تابناك وجودى خود را به همه جا رساندند و افكار آنان پس از خودشان نيز مورد توجه دانشمندان قرار گرفت .
دليلى بر تاريخ ولادت او ، بطور قطع ، در دست نداريم ولى ارجح اين است كه در حدود سال 325 هجرى به دنيا آمده است زيرا قفطى مىگويد : « ابن مسكويه مدت زيادى عمر كرد » و تاريخ وفات او را ، به اتفاق ، نهم ماه صفر سال 421 ه / 1030 م نوشتهاند . و چون نوشتهاند كه به مصاحبت وزير مهلبى - كه در سال 339 هجرى وزارت به او رسيد و در سال 352 درگذشت - نايل آمده است ؛ ازاينرو گمان نمىرود كه ابن مسكويه پيش از بيستسالگى به منادمت و مصاحبت مهلبى وزير پرداخته باشد ، همچنانكه گمان نمىرود مصاحبت او با مهلبى وزير در سال مرگ وزير اتفاق افتاده باشد و چه بسا چند سالى پيش از مرگ او بوده . بهطور قطع يك جوان كه همصحبت يك وزير باشد نبايد بيست سال كمتر داشته باشد و آنچه به عقل نزديكتر است اين است كه ابن مسكويه در آن اوان در دههء سوم از زندگى بوده است و روى اين تقريب مىشود گفت كه تاريخ ولادت او در حدود 325 هجرى بوده است .
ابن مسكويه اصلا از مردم رى بود و بههمينجهت او را رازى مىگويند و بهطور واضح و روشن معلوم نيست كه آيا خود ابو على بن مسكويه زردشتى بوده و سپس مسلمان شده يا پدرش كه او را عبد اللّه مىناميدند چنين وضعى داشته است . « 1 »
گرچه ياقوت روايت مىكند كه « مسكويه خود زردشتى بود و مسلمان شد . »
با اتكاء به مداركى كه در دست داريم ، نمىتوانيم جزئيات زندگى او را بازگو كنيم ولى قدر متيقن و ثابت اين است كه در ايام جوانى به مصاحبت مهلبى وزير يعنى ابو محمد حسن بن هارون كه نسبتش به مهلب بن ابى صفرة ازدى منتهى مىشود و وزير معز الدولهء ديلمى و متوفى به سال 352 هجرى بود ، درآمد . ابن مسكويه از نزديكان و نديمان همين مهلبى بود . همچنين ابن مسكويه در شرح حال خود مىگويد : كه مصاحب ابو الفضل ابن عميد وزير ركن الدوله حسن بن بويهء ديلمى پدر عضد الدوله بود ، هفت سال در مصاحبت او شب و روز را گذرانده است ، ابو الفضل بن عميد او را به كتابدارى كتابخانهاش
هامش
( 1 ) - - كتاب دراسات عن المورخين العرب ، ص 143