مجوزى براى ظلم و تعدى حكام به آنان باشد ، ممكن است الحاد ابو زيد نيز از نوع الحاد سياسى بوده ، نه الحاد در عقيده .
اما آراء فلسفى بلخى چندان بر ما معلوم نشده و همچنان پشت پردهء تاريكى مانده است و حتى به اجمالى از آنها نيز آگاهى نداريم ، زيرا روزگار كتابهاى او را كه متضمن آراء او بوده مثل بسيارى از آثار علما و بزرگان ديگر از بين برده است ولى برخى از نظريات در تفاسير ، به بلخى نسبت داده شده و ظاهرا اين همان ابو زيد بلخى است زيرا بلخى در حقيقت نزد مؤلفان كتب و اهل تحقيق ، نامى علم براى ابو زيد بلخى شده است . « 1 »
تأليفات و آثار بلخى
ابو زيد بلخى كتابهاى بسيارى در فلسفه و علوم طبيعى و طب و فلك و نجوم و علوم قرآن مجيد و ادب و شعر و تاريخ و سياست و دين نوشته است كه از جملهء آنها كتب زير است :
1 - كتاب اقسام العلوم .
2 - كتاب شرايع الاديان .
3 - كتاب اختيارات السير .
4 - السياسة الكبير . « 2 »
5 - السياسة الصغير . « 3 »
6 - اكمال الدّين ، ابو الحسن حديثى دربارهء اين كتاب مىنويسد : « براى مسلمانان كتابى در اسلام نافعتر از اين كتاب نوشته نشده است . »
7 - فضل صناعة الكتابة .
هامش
( 1 ) - مؤيد اين نظر مؤلف كه بلخى همان ابو زيد بلخى است ، نوشتهء ( ابن الفراء از مواليد قرن سوم و معاصر ابو زيد بلخى ، در كتاب رسل الملوك است كه يك جا مىنويسد : « [ ابو زيد ] گفت . . . » و در جملهء بعد مىآورد : « غير از [ بلخى ] ديگرى هم گفته است . . . » و اين عبارت نشان مىدهد كه غرض از [ ابو زيد ] همان [ ابو زيد بلخى ] است .
- رسل الملوك ، سفيران ، ابن فراء ، به تصحيح دكتر صلاح الدّين المنجد ، ترجمهء پرويز اتابكى ، ص 30 ، سازمان انتشارات و آموزش انقلاب اسلامى ، 1363 ، تهران . ويراستار
( 2 و 3 ) - به ظن قوى از آنجا كه ابو زيد بلخى تحت تأثير و مترجم آراء ارسطو بوده است ، اين دو كتاب بايد ترجمه يا اقتباس از دو كتاب ارسطو به نامهاى سياسة العامة و سياسة الخاصة باشد . كتاب سياسة العامة را ارسطو براى اسكندر تأليف كرده و دو نسخه از آن به شمارههاى 943 / 5603 و 5121 / 5604 در كتابخانهء برلن وجود داشته است كه اينك سرنوشت آنها معلوم نيست . كتاب سياسة الخاصة نيز ظاهرا خلاصهاى از همان سياسة العامة بوده و خطاب به اسكندر است . قطعاتى از اين دو كتاب در كتاب رسل الملوك ابن فراء ( اواخر قرن سوم و اوايل قرن چهارم هجرى ) آمده است و يك جا نيز نوشته است : « . . . ابو زيد در كتاب سياسة المختصره گويد . . . » و شايد ابن الفراء قصدش از سياسة المختصرة همان سياسة الصغير باشد . - رسل الملوك ، سفيران ، ص 9 و 212 - 215 . ويراستار