اينان از عنايت و توجه مورخان محروم ماندهاند و آثار و آراء آنها در بسيارى از علوم در بوتهء فراموشى مانده است و در اين گروه فراموششدگان عدهاى از علما و فلاسفه هستند كه نامى از آنها در تاريخ برده نشده و كسى عنايت به بررسى احوال آنان ننموده و از روى موانع و گردهاى فراموشى چندين قرن كه روى هم متراكم گرديده است پرده برنداشته و كسى آثار علمى آنان را معرفى نكرده است .
بههرحال احمد بن سهل بلخى از اين دسته مردم است ، با آنكه معلومات و اطلاعات او جامع و تحقيقات علمى و بررسيهاى او در نهايت تعمق بود و در پيشرفت فرهنگ مقام ارجمندى داشت و مستحق هرگونه تجليل و تقدير بود باز همچنان ناشناخته مانده است .
بايد به اين دانشمند به علت تراوشهاى علمى و فكرى و آثار پربركتى كه دارد ، در ميدان معرفت انسانى مقام ارجمندى را تخصيص داد .
هنگامى كه نوشتههاى علما و ادبا را در مورد ابو زيد بلخى مىخوانيم مغزى متفكر و بزرگ كه حقايق علمى را در نهايت سادگى و آسانى در دسترس ما مىگذارد در برابرمان جلوهگر مىشود و چنان است كه مغز او هميشه در حال تكامل و تراوش و به وجود آوردن حقايق علمى بوده و كمتر كسى با اين انديشهء بزرگ ديده شده است . او از اعلام فكر و معرفت و از شخصيتهاى بزرگ در فلسفه و رياضيات و معارف قديم و جديد اسلامى از حيث ادب و شعر و تفسير و قانونگذارى و غيره بود .
ابو زيد بلخى از آن دسته از فلاسفهء اسلامى است كه تحت تأثير آراء ارسطو قرار گرفته و كتابهاى حكمت را از يونانى به عربى ترجمه و تفسير كردهاند از قبيل يعقوب بن اسحاق كندى و ابو سليمان محمد بن معشر مقدسى و ثابت بن قرهء حرانى و ابو نصر فارابى . « 1 »
ياقوت در معجم الادباء او را چنين مىستايد :
« . . . مردى بود فاضل و با تمام علوم قديم و جديد آشنايى داشت و در تصنيفات خود از روش فلاسفه پيروى مىكرد جز اينكه به اهل ادب بيشتر شباهت داشت . »
شاگرد او ابو الحسن وزيرى مىگويد :
« . . . از يكى از اهل ادب شنيدم كه مىگفت علماى كلام اتفاق دارند كه متكلمان عالم سه تن بودند : جاحظ ، على بن عبيدهء ثقفى و ابو زيد بلخى . الفاظ و عبارات يكى از اين سه نفر بر مبانى و معانى آنها مىچربد و او جاحظ است ، و يكى ديگر از آنها معانى مقصود او
هامش
- محمد وزيرى از شاگردان ابو زيد بلخى گرفته شده است و به آن حساب عمر ابو زيد افزون از 104 سال مىشود كه با سن 77 يا 88 سالگى كه طبيعىتر است و نهايت عمر او نقل كردهاند معارضه دارد . ويراستار
( 1 ) - - كتاب تمهيد التاريخ الفلسفة الاسلامية ، ص 19 ، ( پابرگ چاپ دوم . )