56 - كتاب تسطيح الكرة .
57 - كتاب الارقام .
58 - الجماهر فى معرفة الجواهر ، به نظر مىرسد كه اين كتاب غير از رسالهء او دربارهء سنگهاى قيمتى و گوهرهاست . نسخهء خطى اين كتاب در آستانه - « كتابخانهء » سراى - اسكوريال در اسپانيا موجود است و اخيرا استاد كرنكو اين كتاب را در حيدرآباد دكن به سال 1355 هجرى انتشار داده است . دكتر يحيى هاشمى مقالهاى جامع در مجلهء الدراسات الادبية « 1 » در باب اين كتاب نوشته است . در اين كتاب از سنگهاى قيمتى و نوع و حجم و كيفيت به وجود آمدن هريك از آنها بحث مىكند و حكايات و قصصى در آن نقل شده است . اين كتاب را بيرونى براى سلطان مودود بن مسعود غزنوى تأليف كرده است . استاد ويل دورانت در توصيف كتاب الجماهير چنين گفته است : « كتابى است بزرگ دربارهء سنگهاى قيمتى ، در اين كتاب تعداد زيادى از سنگها و معادن را از جنبههاى طبيعى توصيف كرده و قيمت تجارتى و ارزش طبى آنها را شرح داده ، همچنين وزن مخصوص 18 نوع از سنگهاى قيمتى را معين كرده است . قاعدهء تعيين چگالى ( وزن مخصوص جسم ) را در اين كتاب آورده است كه متناسب با حجم آب بيرون ريخته شده به وسيلهء همان جسم است و با تضعيف عدد بدون احتياج به ضرب و جمعهاى طولانى به مقصود مىرساند . چنان كه از قضيهء هندسى خانههاى شطرنج و حساب رمل نيز در آن بحث كرده است . » « 2 »
ابو زيد بلخى ابو زيد احمد بن سهل بلخى « 3 » حدود 236 - 322 ه ق
متأسفانه مردم ، بسيارى از علما را نشناختهاند و از احوال آنان اطلاعى بسيار ناچيز دارند .
هامش
( 1 ) - شمارهء 2 و 3 ، سال 1959 ميلادى .
( 2 ) - - ترجمهء فارسى تاريخ تمدن ويل دورانت ، ج 11 ، ص 154 به علاوه براى شرح حال بيرونى از مدارك زير استفاده شد : روضات الجنات ، ج 1 ، ص 68 - 69 و ج 4 ، ص 179 ، تراث العرب العلمى ، ص 275 - 285 ، ( و بيشتر از همه از اين كتاب بهرهمند شديم ) ، الكنى و الالقاب ، ج 1 ، ص 74 - 75 ، اعيان الشيعة ، ج 43 ، ص 232 - 244 و 11 جلد از كتاب الذريعة ، و تاريخ الفلسفة فى الاسلام ، پابرگ ص 294 - 307 و عيون الانباء ، ج 3 ، ص 29 - 30 و . . . و از مدارك ديگرى نيز استفاده كرديم كه قبلا به آنها اشاره شد .
( 3 ) - حاجى خليفه وفات او را در 340 ه ق نوشته است كه ظاهرا از كتاب سلم الوصول حسن بن -