تأسيسات آبيارى زمينهاى پهناورى را قابل كشت و زرع مىسازد ؛ ولى ، هزينههايى كه صرف آن مىشود ، و بهطور كلى ، تحديد مالكيت كشاورزى به ترويج خردهمالكيت و ايجاد طبقهء زحمتكشان روستايى كمك مىكند . اينها اركان اصلى دولت سامانيان بودند كه رفاه طبقهء اشراف و ثروت خزانهء كشور بر آن استوار بود . بهتر از آن ، وضع ساكنان شهرهاست كه مقارن سدهء 4 ه يكسره شكل فئودالى به خود مىگيرد . پيشهوران و بازرگانان بازارى و كاروانى از حمايت ويژهء سامانيان برخوردارند كه البته خوشايند نجيبزادگان نيست . اين سلسله مىكوشد از اين ناخشنودان ، با گماشتن آنان به خدمات دولتى ، دلجويى كند ؛ ولى ، موفق به از بين بردن نارضايى اساسى آنها از اصل مركزيت نمىشود . معارضات علنى مىگردد و سامانيان براى دفع آن ، در مبارزه با طغيان ، درصدد جلب حمايت اشراف برمىآيند و براى مقابله به اشراف از بردگان ( غلامان ) استفاده مىكنند كه خود يك اشرافيت جديد ترك تشكيل دادهاند .
هرچند كه اين آشفتگىها و شورشها سرانجام به سقوط دولت مىانجامد - ايستادگى غلامان ترك و روحانيان روىهمرفته خالى از اهميت بود ، مگر آنكه اين طبقه در استوارى ايمان اميران خود در تسنن احساس ترديد مىكردند - ، با اين هم ، انكارپذير نيست كه سامانيان يكى از موفقترين سلسلهها بوده ، براى نسلهاى بعدى ، بىگفتوگو ، ايدهآلى به نظر مىآمدند .
از بركت مبانى اقتصادى و سياست ترقىخواهانهء شاهان و وزيران آنان فرهنگ به منتها درجه اعتلا يافت و روشنفكران را به سوى زحمتكشان سوق داد . سمرقند و بخارا به مراكزى تبديل شد كه فروغ آن بر سراسر سرزمينهاى ايرانيان و تركان پرتو افكند . از صنايع ، كه بخشهايى از آن از نفوذ چين متأثر بود ، ساختن كاغذهاى بسيار مرغوب مورد توجه ماست كه شراط اصلى پيشرفت فرهنگ است . از زندگىنامهء ابن سينا ، نه تنها از يك كتابخانهء معتبر سامانى ؛ بلكه ، از وفور بسيارى نسخههاى خطى در آن روزگار نيز اطلاع حاصل مىكنيم و حتى مىتوان قياس كرد كه قيمت آنها نيز نسبتا ارزان بوده است .
آثار ادبى در دورهء سامانيان
بدين ترتيب ، جاى شگفتى نيست كه ، در چنين شرايط مادى ، حيات فرهنگى آنچنان رونقى عظيم بيابد . اعراض روزافزون از بغداد منشأ ازدياد بىسابقهء شاعران و نويسندگان ايرانى است . دقيقتر بگوييم ؛ در پرتو حمايت اين سلسله ، ادب و دانشى كه تازيان و ايرانيان آن را نشو و نما داده بودند در ماوراء النهر و خراسان شكفتن مىگيرد . ايرانيان به نثر عربى نويسندگى