3 مراحل آغازى ادبيات فارسى درى
استيلاى عرب
تشكيل و صورت يافتن ادبيات فارسى درى در پردهاى ضخيم از ابهام مستور است كه مدتها نفوذناپذير به نظر مىرسيد . موفقيتهاى شايان توجهى كه باوجود اين ابهام ، اخيرا ، بر اثر ايجاد روزنههايى در اين پرده حاصل شده نتيجهء بررسى قطعات پراكندهاى است كه ، بيشو كم ، برحسب تصادف ، به دست افتاده و اشاراتى است كه به مناسبتى از طرف مؤلفان تازى به عمل آمده و آثارى است كه ، اخيرا ، حتى از كهنترين دورانها ، كشف شده است و ، بالاخره ، تلطيف و تكميل روشهاى بررسى منابع به دست افتاده نيز از اين لحاظ حائز اهميت است .
ادبيات فارسى درى مقارن انقراض دولت ساسانيان ، كه بر اثر تهاجم تازيان رخ داد ، شروع مىشود ؛ تهاجمى تحت لواى اسلام كه در همان اوان بسط و گسترش خود را آغاز نهاده بود ؛ ولى ، شروع آن ، در حقيقت ، كمى پيش از آن بود ، لكن ، به هيچوجه ، نبايد پيدايش ادبيات فارسى درى را منحصرا با ظهور اسلام ، كه بهطور مداوم در آن مؤثر بود ، مرتبط دانست . دولت ساسانى ايران ، هرچند به ظاهر قدرتى بزرگ مىنمود ، به سرعتى شگفتانگيز مقهور حملهء تازيان گشت ؛ زيرا ، از يك سو ، در نتيجهء جنگهاى مداوم و توانفرسا با امپراتورى روم شرقى و هياطله و ، از سوى ديگر ، بر اثر اوضاع آشفتهء داخلى ضعيف شده بود . ازهمگسيختگى داخلى معلول جنبشهاى دهقانان به علت بيدادگىهاى مداوم و جنگهاى پايانناپذير بود .