خارج شده عوامل ديگرى جانشين اين پسوندها مىشود . بنابراين ، اختلاف بين فارسى ميانه و فارسى درى به مراتب كمتر از فارسى ميانه و فارسى باستان است . مجموعهء لغات فارسى درى ، از همان دوران ساسانيان ، تحت تأثير گويشهاى ايرانى بود ؛ خاصه گويشهاى شمال باخترى ايران ( مادى ) كه ، از سدهء دوم ق م ، خود ، به شدت ، تحت تأثير اشكانيان كه به فرمانروايى رسيده بودند قرار داشت . درحالىكه گويشهاى محلى فارس از نفوذ گويشهاى كشورهايى كه روزگارى پارتى بود مصون بود ، صورتهاى ادبى زبان فارسى عناصر شمال باخترى را مىپذيرفت . از اينرو ، ميان گويشهاى محلى جنوب باخترى فارس و زبان ادبى فارسى تضادى پديد آمد .
پس از برافتادن دولت ساسانيان ، چشم اميد ملت ايران براى داشتن آيندهاى بهتر به نقاطى دوخته شد كه استيلاى تازيان به سختى و كندى در آن پيش مىرفت . از آن جمله شمال خاورى ايران بود كه ، از همان سدهء هشتم ، اشتياق براى به دست آوردن مجدد خودمختارى گذشته بهصورت قيامهاى كوچك و بزرگ در آن جلوهگر شده بود و دولت طاهريان ، كه نخستين دولت اسلامى ايرانى بود ، به سال 822 در آنجا تأسيس شد و ادبيات فارسى درى هم به مفهوم واقعى خود ، دستكم همزمان با اين دولت ، پديد آمد . وضع زبانهاى ايرانى را در حوالى سال 750 ابن مقفع 1 براى ما بيان مىكند . بنا به گزارشى كه از وى در الفهرست نقل شده در ماد و آذربايجان به پهلوى ، در فارس به فارسى ، و در شرق به درى سخن مىگفتند .
درى زبان اوليهء روزمرهء طبقهء حاكمهء دوران ساسانيان و زبان دربارى در مقر سلطنت ، يعنى مداين ، و بىگمان ، زبان محاوره و مكاتبهء كليهء مقامات دولتى بوده است . عواملى چند باعث شد كه زبان درى ، در خاور ايران ، كه به تدريج شهر بلخ مركز بازرگانى آن گشت ، نضج يابد .
اين عوامل عبارت بود از سير قهقرايى زبان پارتى در خراسان ، كه سرانجام به از ميان رفتن آن انجاميد ؛ تسلط نهايى ساسانيان بر اين خطه ، پس از سقوط دولت هياطله ، در دوران خسرو اول انوشيروان ، در سدهء ششم ؛ ورود مهاجران مانوى بر اثر تعقيب ساسانيان ؛ و پس از آن ، مهاجرت زرتشتيان در زير فشار تازيان . بدين ترتيب ، درى نخستين صورت زبان ادبى فارسى نو ، در فاصلهء ميان سدهء هفتم و سدهء دهم ، بوده و زبانى است كه با زبان جبال مادى « 1 » و زبان جنوب خاورى در فارس متفاوت است و در برابر نفوذ عناصر تازى موجوديت خود را به سرسختى
هامش
( 1 ) . مقصود همان جبال يا بلاد الجبل است كه شامل تمام بلاد واقع در ايالت قديم ماد بوده و تازيان آن را به اين نام مىخواندند .