ابو بكر هم گفت : اى رسول خدا به خدا سوگند كه عتبه در عشيره خود از ديگران بهتر بود و با زور به اين راه كشانده شد و سرنوشت شوم و مرگ او را به اين معركه انداخت .
پيامبر ( ص ) گفت : سپاس خداوند را كه چهرهء ابو جهل را خوار ساخت و او را كشت و ما را از او آسوده فرمود . همهء اجساد مشركان را در چاه انداختند . در حالى كه آنان كشته شده و بر زمين افتاده بودند . پيامبر ( ص ) ميان كشتگان حركت مى كرد و ابو بكر نام هر يك از آنان را مى گفت . پيامبر ( ص ) سپاس و ستايش خداوند را بر زبان مى آورد و عرضه مى داشت : سپاس خدايى را كه آنچه را به من وعده فرمود بر آورد كه پيروزى بر يكى از اين دو گروه - كاروان يا لشكر قريش - را به من نويد داده بود . سپس كنار چاه ايستاد و نام يك يك آنان را بر زبان آورد و چنين گفت : « اى عتبة بن ربيعة ، اى شيبة بن ربيعه ، اى امية بن خلف ، اى ابو جهل بن هشام آيا آنچه را كه خداوندتان وعده فرموده بود راست و حق ديديد من كه آنچه را خدايم وعده داده بود به حق و درست ديدم ، شما چه بد مردمى براى پيامبرتان بوديد ، مرا تكذيب كرديد و مردم تصديقم كردند ، بيرونم كرديد و مردم پناهم دادند و شما با من جنگ كرديد و حال آنكه مردم ياريم دادند . » حاضران گفتند : اى رسول خدا با مردمى كه مردهاند سخن مى گويى فرمود : همانا دانستند كه آنچه خدايشان وعده فرمود حق است .
ابن اسحاق در كتاب مغازى خود مى گويد : عايشه هم اين خبر را نقل مى كرده و مى گفته است مردم مى گويند : پيامبر ( ص ) فرموده است : « همانا آنچه را براى ايشان گفتم شنيدند . » و حال آنكه چنين نبوده و پيامبر ( ص ) گفته است : « همانا دانستند آنچه خدايشان وعده فرموده است حق است . » محمد بن اسحاق مى گويد : حميد طويل از انس بن مالك براى من نقل كرد كه مى گفته است : چون رسول خدا ( ص ) كشتگان را مورد خطاب قرار داد مسلمانان گفتند : اى رسول خدا آيا قومى را كه گنديده شدهاند مورد خطاب قرار مى دهى فرمود : شما از آنان شنواتر نيستيد ولى ايشان ياراى پاسخ دادن به من را ندارند .
مى گويد [ ابن ابى الحديد ] : ممكن و جايز است كه كسى به عايشه بگويد وقتى كه جايز و ممكن باشد كه آنان با آنكه مردهاند بدانند و علم پيدا كنند همان گونه هم ممكن است كه ايشان بشنوند ، و اگر عايشه بگويد من نگفتم آنان در حالى كه مردهاند علم پيدا مى كنند ، بلكه ارواح آنان به پيكرهايشان باز مى گردد و در همان حال كه در چاه - گور -
جلوه تاريخ درشرح نهج البلاغه ( فارسى ) — صفحة 147
مساهمون: ابن أبي الحديد
ص١٤٧