( زوج نخست ) عصبى بزرگ « 1 » و تو خالى است ، رشته عصبى كه از چپ روييده به سمت راست مىرود و رشته عصبى كه از راست روييده به سمت چپ مىرود ، سپس در محل تقاطع صليبى « 2 » با هم برخورد مىنمايند « 3 » ، سپس ( با خم شدن هر دو عصب از هم جدا شده ) عصبى كه از سمت راست روييده به سوى چشم راست مىرود و عصبى كه از سمت چپ روييده به سوى چشم چپ مىرود « 4 » و لبههاى هر دو گشاده مىگردد تا رطوبتى را كه زجاجيه ناميده مىشود دربرگيرد ، طبيبان ديگر به جز جالينوس گفتهاند كه آن دو از تقاطع صليبى بدون خم شدن عبور مىكنند . « 5 »
براى قرار گرفتن اين تقاطع ( صورى يا حقيقى ) سه فايده بيان شده است :
الف . اين امكان باشد كه روح ( باصره ) بدون حايل ، در صورت بروز آسيبى از يك چشم به سوى چشم ديگر سارى گردد ، لذا هرگاه يكى از دو چشم را ببنديم ، چشم ديگر نيروى بينايى بيشترى پيدا مىكند يا خيره با يك چشم نگريستن باعث صافتر ديدن آن مىگردد و لذا هرگاه يك چشم بسته باشد ، سوراخ عنبيه ( مردمك ) گشاده مىگردد « 6 » اين به دليل شدت دفع روح باصره بدان مىباشد .
هامش
( 1 ) در نسخه تهران و بولاق « عظيم مجوف » دارد كه تعريف درستى براى عصب بينايى مىباشد يعنى حجم اين عصب تو خالى بزرگ است تا تصوير ديده شده قابل انطباع و انتقال باشد ، در برخى نسخهها « صغير او قصير مجوف » دارد يعنى عصبى كوچك است زيرا فاصله بين مغز و چشم كوتاه مىباشد ( گزيده از شرح آملى ، ص 300 ) .
( 2 ) در نسخه آملى « لا على تقاطع صليبى » دارد كه در جهت تأييد نظريه جالينوس مىباشد .
( 3 ) تقاطع صليبى در واقع محل تلاقى و يكى شدن دو رشته عصب مىباشد ، جرجانى در ذخيره اين محل را مجمع نور مىنامد و چنين مىگويد : هر دو ( عصب ) به يكديگر رسيدهاند و به هم چنان كه تهيى ميان هر دو اندر هم گشاده شده است و تهيى هر دو يكى گشته و فراختر شده پس پهنى اين موضع بىشك فراختر باشد . . . اين موضع را مجمع نور نام كنيم . ( ذخيره ، ص 38 ) « عصب بينايى در خلف كاسه چشم ظاهر شده و از طريق كانال بينايى (Opticcanal) حفره كاسه چشمى جمجمه را ترك مىكند اين عصب با عصب بينايى طرف مقابل تقاطع كرده ، كياسماى بينايى (Opticchiasma) را به وجود مىآورد . ( ضروريات آناتومى اسنل ، ص 238 )
( 4 ) اين نظريه جالينوس است كه با رسيدن عصب به تقاطع ، خميدگى و انعطاف ايجاد مىشود و هر عصب به مسير خود ( مثلًا راست به جانب راست ) باز مىگردد لذا بر اساس اين نظريه تقاطع صليبى صورى مىباشد نه حقيقى .
( 5 ) يعنى عصبى كه از جانب راست روييده مسير خود را ادامه مىدهد و به سوى چشم چپ مىرود ، و عصبى كه از جانب چپ روييده به سوى چشم راست مىرود .
( 6 ) موافق با نسخه آملى و جيلانى « يزداد الثقبة اتساعا » ترجمه شد كه جمله در آن مثبت مىباشد ، جرجانى هم در ذخيره ، ص 39 مىگويد : . . . و ثقبه عنبيه فراختر گردد .