را خشكتر از اعتدال مىگرداند ، « 1 » و مزاج سردتر از اعتدال بدن را به رطوبت بيگانه ، مرطوبتر از اعتدال مىگرداند ، « 2 » و مزاج خشكتر از اعتدال ، به سرعت بدن را سردتر از اندازه اعتدال مىگرداند ، « 3 » و مزاج مرطوبتر ، اگر ترى آن بسيار زياد باشد ، نسبت به مزاج خشكتر زودتر بدن را به سردى مىكشاند و اگر ترى آن زياد نباشد ، بدن مدت زمان بيشترى ( نسبت به مزاج خشكتر ) بر اعتدال ( در گرمى و سردى ) باقى مىماند ، ولى در آخر آن را نيز سردتر از اعتدال مىگرداند . « 4 »
از اين بيان دانستيد « 5 » كه اعتدال مزاج انسان و حفظ تندرستى آن « 6 » با گرمى ، تناسب بيشترى تا سردى دارد . اين بود مزاجهاى چهارگانه مفرد .
مزاج نامعتدل مركب كه در دو كيفيت متضادّ ، برابر مزاج معتدل قرار دارد ، بر چهار
قسم است :
1 . مزاج گرمتر و مرطوبتر از آنچه سزاوار است ؛
2 . مزاج گرمتر و خشكتر از آنچه سزاوار است ؛
هامش
( 1 ) زيرا گرمى زياد باعث تحليل بدن و طبعا به دنبال آن خشكى بدن مىباشد ؛ مانند : تب دق كه در ابتدا بيمارى گرم ساده است ، سپس در اثر گرمى تب ، رطوبتهاى بدن از بين مىرود و باعث خشكى مزاج آن مىشود و به بيمارى گرم و خشك تبديل مىگردد .
( 2 ) زيرا سردى بيش از اندازه ، باعث كاهش گرمى در بدن شده و خامى اخلاط را به دنبال دارد ، و در نتيجه با ناتوانى در گوارش ، رطوبت بيگانه بر بدن چيره مىگردد .
( 3 ) زيرا خشكى زياد در بدن موجب كاهش رطوبت غريزى كه سبب گرمى است ، مىگردد و در نهايت بدن به سردى مىگرايد .
( 4 ) زيرا خشكى به ذات خود ، اقتضاى كاهش ماده گرمى ( رطوبت غريزى ) مىنمايد ، لذا در مدت زمان كمترى بدن سرد مىگردد ولى ترى اگر زياد نباشد ، به ذات خود توان نابودى گرمى را ندارد و با اختلال در گوارش ، باعث كاهش گرمى مىگردد ، لذا مزاج ، مدت زمان بيشترى بر اعتدال خود ، باقى مىماند .
( 5 ) اين كه حيات و صدور اعمال حياتى بر حرارت ، توقف دارد و ضرورت گرمى براى تندرستى و اعتدال مزاج ، امرى بديهى است از عبارات گذشته چنين برداشتى نمىشود ، ليكن درباره گرمى و سردى خارج از اعتدال مىشود از عبارت گذشته آن را دانست ، از اين كه گرمى باعث ايجاد كيفيت دوم يعنى خشكى مىشود و آن با اعتدال تنافى چندانى ندارد و علاوه بر آن خشكى باعث ايجاد سردى و در نتيجه اعاده اعتدال مزاج مىگردد در صورتى كه سردى چنين نيست ، بلكه باعث ايجاد رطوبت بيگانه متنافى جدى با اعتدال مزاج مىگردد .
( 6 ) عطف تندرستى بر اعتدال مزاج ، توضيحى است ؛ زيرا تندرستى همان اعتدال مزاج است كه نزد مردم شهرت بيشترى دارد .