سرپرستىاش كند . نيز چوبى در قفس قرار دهد كه پرنده بر آن بنشيند و روى زمين خالى رهايش نكند كه سرما بيازاردش .
( 1 ) براى اين مسائل بسيار روشن ، نياز به نصّى نيست و ما بسيار ديدهايم كه ماكيان را در قفس چگونه مىآزارند ، يا قوچ را گرسنه و تشنه حبس مىكنند ، يا قاطرى را در جايى مىبندند و مىماند تا از گرسنگى بميرد . اشخاص بىترحم آن اندازه دفاع از حيوانات را واجب مىدانند كه جانش حفظ شود ، اما نظر به اينكه اين حيوانات بىزباناند ، اگر رحم مالكش نباشد ، معلوم نمىشود چه نيازى دارند .
كسانى هستند كه به حديث ابو عمير در جواز بلاشرط بازى با مرغان و پرندگان استدلال مىكنند ، در حالى كه اين به شرط آزار نرساندن به آنهاست و چارپايان را هم نبايد بيش از حد معمول بار كرد و بايد دانست كه خداوند به بندگان رحم دل ، رحم مىكند . در طبقات ابن سعد از قول مسيب بن دارم آمده است كه عمر بن خطاب را ديدم شتربانى را مىزد كه چرا شترت را بيش از حد توان بار كردهاى .
( 2 ) در فضائل عمر بن عبد العزيز نوشته ابن عبد الحكم آمده است كه به « صاحب السّكك » ( متصدى امور ايستگاهها ) دستور داد استفاده از لگام سنگين و تازيانه كه در آن فلز به كار رفته ، براى حيوانات باركش خوددارى شود . نيز به مصر نوشت بار شترها از هزار رطل به ششصد رطل كاهش يابد . در عون الودود على سنن ابى داود در شرح حديث « ارحموا من فى الارض يرحمكم من فى السماء » آمده است كه « من فى الارض » شامل آدم و حيوان است .
( 3 ) در طبقات ابن سعد آمده كه پيغمبر ( ص ) به نقادة بن عبد اللّه بن خلف اسدى فرمود : براى من ناقهء سوارى شيردهى بخر كه چشمش به دنبال بچهاش نباشد . نيز در آن كتاب آمده است كه حضرت چند ميش به سوادة بن ربيع الجرمى بخشيد و فرمود : به بچههايت بگو ناخن بگيرند تا پستان گوسفند را - هنگام دوشيدن - نيازارند و زخمى نكنند و به آنها سفارش كن كه گوسفندان را خوب علوفه بدهند .
اينكه ابن رشد گفته است در رسيدگى نكردن به خوراك و پوشاك برده مسئوليت هست ، اما درباره حيوانات امر به تقواى الهى شده ، ابو على بن رحال به او اعتراض مىكند كه در رفق به حيوانات ، در سوارى و باركشى سفارش اكيد نزديك به وجوب شده ؛ زيرا آنها بىزبان هستند و نمىتوانند شكوه كنند و پيغمبر ( ص ) فرمود : در سيراب كردن هر جگر تشنهاى اجرى هست ، پس در تشنه نگه داشتنش هم گناه هست . نبايد حيوان را بالاتر از توانش بار كرد و پشت آن را كرسى قرار داد ، نبايد بر صورت حيوان ضربه زد ، نبايد شب از حيوان كار
نظام الحكومة النبوة المسمى التراتيب الادارية ( نظام ادارى مسلمانان در صدر اسلام ) ( فارسي ) — صفحة 284
مساهمون: عبد الحي الكتاني
ص٢٨٤