از مجموع اين منابع و اسناد مكتوب و موجود ، مىتوان اهداف ، ماهيّت ، ديدگاههاى طرفين را به دست آورد . در عين حال مىتوان گفت نهضت امام حسين « ع » چهار بعد داشت : ويران كردن ، ساختن ، تجديد و آفريدن و ابداع . امّا توضيح مختصر اين ابعاد :
« ويران كردن » : در هم شكستن و ويران كردن هيكل و اسكلتى كه به امويان امكان داده بود به اسم « دين » ، ستمگرى كنند و به نام خلافت ، كاخهاى عياشى خود را بر استخوانها و جمجمههاى محرومان و آزاديخواهان بنا كنند و آزاد مردان را از صحنه كنار بزنند يا به شهادت برسانند . انقلاب كربلا ، بنيان ستم و تحميق و تزوير را در هم شكست و پايههاى آن را متزلزل ساخت .
« ساختن » : دميدن روح شهامت و بيدارى در كالبد جامعهء اسلامى و پروراندن نسلى خداجوى و شهادت طلب و ستيزهگر با سلطهء ستم ، به دليل حركتهاى انقلابى پس از عاشورا .
« تجديد » : ارزشهاى اسلامى كه با نقشهها و توطئههاى بنى اميّه كهنه و فراموش شده و مفاهيم دينى كه به دست آنان تحريف گشته بود ، دوباره احيا شد . ديدگاه اصلى دين دربارهء حكومت و حاكم و بيت المال و حقوق مردم مطرح گشت و بناى عقيده و ايمان ، روحى تازه يافت و تحريفها زدوده گشت و روحهاى كوچك ، آن عظمت را يافتند كه در برابر طاغوت بايستند و امر به معروف و نهى از منكر كنند .
« ابداع » : نمونههاى زنده و بزرگ و قهرمان براى بشريّت ساخته شد كه همواره خار سر راه متجاوزان به حقوق محرومان بودند و ايجاد يك خطّ آزاديبخش كه با روح تقوا و اخلاص خدايى اشباع شده بود ، خطّى كه در طول تاريخ ، خواب از چشم جباران متكبّر ربوده ، و بستر نرمشان را خشن ساخت . اين خطّ ، در سايهء ايجاد هويّت جديد انسانى و اسلامى در جامعه پديد آمد و امام حسين « ع » به همهء انسانها ، حتى غير مسلمانان ، درس آزادگى و غيرت داد .
ماهيّت قيام كربلا ، امر به معروف و نهى از منكر و احياء سنت پيامبر « ص » بود . نيز جهاد در راه مبارزه با جهالت و گمراهى و سرگردانى ، كه در زيارت آن حضرت مىخوانيم :
« و بذل مهجته فيك حتّى استنقذ عبادك من الجهالة و حيرة الضّلالة » . « 1 » دست يافتن به اين
هامش
( 1 ) - مفاتيح الجنان ، ص 448 ( زيارت امام حسين در عيد فطر و قربان ) .