بگفت و مناسكهاى حجّ [ 1 ] ايشان را بجملگى معلوم گردانيد و معالمهاى إسلام بيان كرد ، و ايشان را بمكارم الأخلاق [ 2 ] بفرمود ، و هر چه بمصالح أمّت تعلّق داشت در جان و مال بجملگى تبليغ كرد ، و باز نمود ايشان را كه اين حجّ وداع است و بار ديگر وى را در موسم نخواهند ديدن . و چون اين همه گفته بود ، به آخر روى در آسمان كرد و گفت :
أللّهمّ هل بلّغت ؟
يعنى * بار خدايا ، نمىدانم كه من رسالت تو به شرط گزاردم ، چنان كه شرط بود به بندگان تو رسانيدم و از عهدهء آن بيرون آمدم يا نه ؟
پس چون سيّد ، عليه السّلام ، چنين بگفت ، أهل موسم بيكبار آواز برآوردند و گفتند : بلى يا رسول اللّه ، رسالت حق تعالى بتمامى بما گزاردى و از عهدهء آن بيرون آمدى . آنگاه سيّد ، عليه السّلام ، گفت :
أللّهمّ اشهد [ 3 ] .
گفت : بار خدايا ، تو گواه باش بر ايشان كه اعتراف نمودند بدانكه من رسالت تو به ايشان گزاردم و شرط آن ايشان را بجاى آوردم و از عهدهء آن بيرون آمدم .
و خطبهاى كه سيّد ، عليه السّلام ، در حجّة الوداع كرده بود ، بعد از حمد و ثناى بارى عزّ و علا اين بود :
أيّها النّاس ، اسمعوا قولى ، فإنّى لا أدرى لعلّى لا ألقاكم بعد عامى هذا [ بهذا ] الموقف أبدا ، أيّها النّاس ، إنّ دماءكم و أموالكم عليكم حرام إلى أن تلقوا ربّكم ، كحرمة يومكم هذا ، و كحرمة شهركم هذا ، و إنّكم ستلقون ربّكم [ 4 ] ،
هامش
[ ( 1 - ) ] در متن عربى ج 4 ص 248 و 249 و 253 تفصيل مناسك حج آمده است .
[ ( 2 - ) ] متن عربى ج 4 ص 252 و 253 .
[ ( 3 - ) ] در اصل : فاشهد .
[ ( 4 - ) ] در اصل : ربكم عز و جل .