رابطهء مكانيكى برقرار مىكند ، قطعاتى از آهن ، قطعاتى از فلز ديگرى ، قطعاتى از سيم يا لاستيك را با يكديگر به شكلهاى مخصوصى پيوند مىدهد ، از نيروهاى موجود در طبيعت استفاده مىكند ، اسمش را مىگذارد صنعت . ولى خالق ، آن كسى است كه اصلًا به وجود آورندهء اشياء است ؛ وجود اشياء به ارادهء اوست ، به ارادهء او حادثاند و به ارادهء او باقىاند ، و او ذاتش بر فعل خودش احاطه دارد . اصلًا عالَم شأنى ندارد جز اينكه فعل خداوند است ، و هر فاعلى بر فعل خودش از آن جهت كه آن فعل ، فعل خودش است محيط است . « الايَعْلَمُ مَنْ خَلَقَ » آيا آن كس كه آفريننده است به آفرينش خودش عالم نيست ؟ يعنى همينقدر كه تصور كنيد ، [ براى تصديق ] مطلب كافى است . آن كه آفريننده است ، محيط به آفريدههاى خودش است ، پس عالِم به آفريدههاى خودش است .
فلاسفه هم اين حرف را هميشه مىزنند و علم پروردگار به اشياء را تقريباً به همين مناط بيان مىكنند كه ذات پروردگار به ذات خود علم دارد ( به دلايلى كه در جاى خودش ثابت شده است ) و ذاتى كه به ذات خود علم دارد ، به هر آفريدهء خود علم دارد و بلكه آن آفريدهاش در عين اينكه معلوم اوست علم او هم هست .
مىفرمايد : « الايَعْلَمُ مَنْ خَلَقَ » آيا آن كس كه آفريده است عالم نيست ؟ اين جمله را چند جور مىشود معنى كرد كه همه به يكديگر نزديك است . يكى اينكه « مَنْ خَلَقَ » فاعل « يَعْلَمُ » باشد : « الايَعْلَمُ مَنْ خَلَقَ » آيا آن ذاتى كه آفريننده است نمىداند ؟ آنوقت مفعول محذوف است ، يعنى آيا نمىداند ، آگاه نيست از وضع مخلوق خودش ؟ يعنى واضح است كه آگاه است . ديگر اينكه « مَنْ خَلَقَ » مفعول « يَعْلَمُ » باشد و ضمير « يَعْلَمُ » به خدا برگردد : « الايَعْلَمُ اللَّهُ مَنْ خَلَقَ » آيا خدا نمىداند كسانى را كه آفريده است ؟ يعنى آيا خدا به اين كسان آگاه نيست ؟ كه لازمهء آگاهى به اين كسان آگاهى به افعال آنهاست . اگرچه بعضى از مفسرين حتى الميزان اين طور معنى كردهاند امّا آن معنى اوّل بهتر است . تفسير فخر رازى هم ديدم معنى اوّل را ترجيح مىدهد .
كلمهء « الا » كلمهاى است كه در زبان عرب به دو معنى به كار برده مىشود : يكى اينكه مجموعاً « الا » يك كلمه است كه به معنى تنبيه است ، يعنى آگاه باش . « الا » يعنى هان ! ( ديگر بيش از اين نيست ) . « الا يَعْلَمُ مَنْ خَلَقَ » هان ! ذات حق كه خالق است مىداند و به مخلوقات آگاه است .
مجموعه آثار شهيد مطهرى ( فارسي ) — صفحة 522
مساهمون: مرتضى مطهرى
ص٥٢٢