ديدهام ، حديث خيلى خوبى است ، فىالجمله از معنايش در ذهنم هست و اتفاقاً در تفسير فخررازى كه امروز نگاه مىكردم ديدم اين معنا را فخررازى هم ذكر كرده است - امام عليه السلام مىفرمايد : لطيف يعنى آن كه خالق اشيائى است كه آن اشياء آنقدر دقيقاند كه به چشم نمىآيند ، يعنى خدا خالق اين اشيائى است كه شما مىبينيد و هزاران اشياء ديگر كه بشر نمىتواند وجود آنها را حس كند ؛ آنها را آفريده و به آنها هم آگاه است . پس معنى لطيف يعنى خالق اشياء خيلى كوچك و خيلى ريز و امورى كه به واسطهء خردى - و لطافتى از نظر خردى - به چشم نمىآيند .
يادم هست كه در كتاب خدا در طبيعت نوشتهء فلاماريون ( كتاب خوبى است ) كه مرحوم شازدهء خسروانى ترجمه كرده و مرحوم خالصىزاده به اين كتاب پاورقيهايى نوشته است ، در يك جا كه مؤلّف براى اثبات صانع به همين اشياء ريز و ذرهبينى و سلول و اينجور چيزها استدلال مىكند ، خالصىزاده همين حديث را آورده است . اين حديث صراحت دارد . حتى آنطور كه فىالجمله يادم هست امام مىفرمايد : خداوند حيوانات كوچكى آفريده است ؛ لطيف است يعنى خالق موجودات لطيف و حتى جاندارهاى لطيفى است كه آن جاندارها به چشم نمىآيند .
آنگاه معنى آيه چنين مىشود : « الايَعْلَمُ مَنْ خَلَقَ » آيا آن كه آفريده است نمىداند ؟ ( چون مردم فكرشان راجع به همين كارهايى است كه خودشان مىكنند ، حرفى مىزنند آرام بگويند ، بلند بگويند و . . . ) « وَ هُوَ اللَّطيفُ » او خالق بسيارى اشياء است كه شما از وجود آنها به واسطهء لطافتشان آگاه نيستيد ، و خبير است به همان اشيائى كه به لطف خودش و به لطافت خودش آنها را خلق كرده است ؛ يعنى اين مقدار مخلوقاتى كه شما سراغ داريد ، گذشته از اينكه آنها را مىداند ، آنقدر مخلوقاتى دارد كه شما از وجود آنها هم آگاه نيستيد و او به آن مخلوقات هم آگاه است .
هُوَ الَّذى جَعَلَ لَكُمُ الْارْضَ ذَلولًا فَامْشوا فى مَناكِبِها وَ كُلوا مِنْ رِزْقِهِ وَ الَيْهِ النُّشورُ . در اين آيه ، در آنِ واحد ، هم توحيد را ذكر كرده است ، هم معاد را و هم تكليف و وظيفهء انسان را . اوست آن كس ، آن ذاتى كه زمين را براى شما ذلول و رام قرار داد . « فَامْشوا فى مَناكِبِها » اين زمين را كه خدا براى شما ذلول و رام قرار داد ، استفاده كنيد .
مجموعه آثار شهيد مطهرى ( فارسي ) — صفحة 524
مساهمون: مرتضى مطهرى
ص٥٢٤