قرآن در بيانات خودش عجيب است . اين مسأله مطرح مىشود كه خداى كريمِ رحيم مهربان كه كرم و رحمتش نامتناهى است چرا عذر را نمىپذيرد ؟ قرآن جواب مىدهد هرچه قابل پذيرش باشد او مىپذيرد ؛ آنچه را نمىپذيرد كه امكان پذيرش ندارد و پذيرفتنش محال است . اين مثالى كه عرض مىكنم از يك نظر مثال خوبى است ، تشبيه است و نمىتواند حتماً از هر جهت مثال كاملى باشد . مَثلش مَثل اين است كه ما درِ يك شيشه را محكم ببنديم ، بعد آن را وارد يك اقيانوس كنيم ، آنگاه بگوييم اقيانوس به اين عظمت چرا يك ذره آب در اين شيشهء نيمليترى نمىريزد ؟
جواب اين است كه اقيانوس بىپايان است ولى درِ اين شيشه بسته است . اقيانوس كارش اين است كه هر جا كه موجودى و راهِ بازى باشد ، سرايت كند . اين راه از ناحيهء خود اين موجود بسته است . انسان اگر راه را بر خود نبندد رحمت الهى او را مىگيرد ؛ رحمت الهى آنجا را نمىگيرد كه راه را انسان خود بر خود بسته باشد .
اينجا قرآن اين طور تعبير مىفرمايد : « لا تَعْتَذِرُوا الْيَوْمَ » عذر نجوييد امروز كه پذيرفته نمىشود ، نه از آن جهت كه عذر قابل پذيرش است و خدا از پذيرش امساك مىكند ، بلكه پذيرشپذير نيست . حال چرا پذيرشپذير نيست ؟ « انَّما تُجْزَوْنَ ما كُنْتُمْ تَعْمَلونَ » كيفر داده مىشويد به عين اعمال خودتان ، يعنى ما كه كيفر را از بيرون نياوردهايم ، مثل يك آتش بيرونى ، كه شما بگوييد اين آتش را از من دور كن .
اين آتشْ خود اعمال شماست ، همان اعمال شماست ؛ اين الآن ديگر جزء وجود و شخصيت شماست ، جزء منِ شماست ، جزء منش شماست . همانطور كه مرز براى خود شما محال است ، جدا شدن اينها از شما غيرممكن است مگر در دنيا ؛ فقط در دنياست كه انسان مىتواند عمل خوب يا بد را از خودش ببُرد ؛ يعنى انسان تا در دنيا هست رابطه ، قطعشدنى و بريدنى هست ، كه رابطهء عمل بد را بريدن همان است كه اسمش « توبه » است . دنيا دار عمل است ، در اين دار عمل ، انسان مىتواند با يك شستشو ، با يك نوع عمل جراحى روحى اعمال سيئه را از خودش ببُرد و دور كند و دور بريزد . اما آخرت ، ديگر دار عمل نيست و لهذا در اينجا مىفرمايد : امروز عذر مجوييد ؛ كه درواقع اين جمله به چند جمله تحليل مىشود .
قرآن را انسان بايد بخواند و آن تحليلهايش را دربياورد ؛ يك جمله به جاى چند جمله مىگويد ، آن جملههايى كه در زير پنهان است . « لا تَعْتَذِرُوا الْيَوْمَ » عذر مجوييد امروز . اينجا چند جمله در تقدير است كه با « انَّما تُجْزَوْنَ » همهء آنها را يك جا
مجموعه آثار شهيد مطهرى ( فارسي ) — صفحة 466
مساهمون: مرتضى مطهرى
ص٤٦٦