را جزء فنون بديعيه مىشمارند و نامش « تضمين » است . تضمين معنايش اين است كه كلمهاى ذكر مىشود و بعد متعلَّقى براى اين كلمه ذكر مىشود كه متعلَّق اين كلمه نيست ، متعلَّق كلمهء ديگرى است ، و معناى آن كلمهء ديگر را در اين كلمه اشراب و تضمين مىكنند ، مىگنجانند ، مثل اينكه در تقدير وجود داشته باشد . مثلًا ما مىگوييم : سَمِعَ اللَّهُ لِمَنْ حَمِدَه . در همين جمله تضمين وجود دارد . « سَمِعَ » يعنى شنيد ، كه در مورد خدا ديگر زمان ندارد ، شنيد و مىشنود يك معنا دارد . خدا مىشنود . اين كلمه اينجا تمام است . خدا مىشنود از براى كسى كه او را سپاس بگويد . مىشنود با « از براى » يعنى اين فعل با آن متعلَّق اگر چيزى در بين نباشد نمىچسبد ، ولى وقتى كه مىخواهد بگويد : مىشنود و اجابت مىكند ، اين « اجابت مىكند » در ضمن است .
خدا مىشنود و استجابت مىكند ( مىشنود در حالى كه استجابتكننده است ) مر كسانى را كه او را سپاس مىگويند . اينجا در مفهوم « سَمِعَ » ، « سَميعٌ مُجيبٌ » افتاده است ، « سَمِعَ وَ اجابَ » . ايندو با همديگر با يك كلمه بيان شده است . كلمهء « تقوا » هم همينطور است . خود تقوا يك كلمه است ، اگر آن را با « اللَّه » يا « مناللَّه » بياوريم ( مانند تَقْوَى اللَّه ) كلمهء ديگرى در آن گنجانده شده است و مثلًا معنى « خائِفاً مِنَ اللَّهِ » مىدهد ؛ يك چنين چيزى .
نكتهاى دربارهء توكل
در كلمهء « توكل » هم همينگونه است . اين نكته را تا به حال نديدهام كسى ذكر كرده باشد ؛ به نظر اينجور مىآيد : توكل از مادهء « وَكَلَ » است كه وكالت هم از همين باب است . « وَكَلَ » يعنى واگذار كرد . توكيل كه به اصطلاح علم صَرف باب تفعيل « وَكَلَ » است ، يعنى وكيل گرفتن . وكيل يعنى كسى كه انسان كار را به او واگذار كرده است ، توكيل يعنى وكيل انتخاب كردن . علىالقاعده بايد به جاى « تَوَكَّلَ عَلَى اللَّهِ » ، « وَكَّلَ اللَّهَ » باشد ، يعنى هر كسى كه خدا را وكيل و كارگزار كار خودش قرار بدهد ، و حال آنكه توكّل معنايش قبول واگذارى است ، يعنى متعهدشدن و قبول كردن . علىالقاعده اينجور است كه موكّل ما هستيم ، متوكّل خداست ، نه اينكه متوكّل ما باشيم ، چون ما كه كار خدا را به عهده نگرفتهايم ؛ متوكِّل يعنى كسى كه كار را به عهده مىگيرد ، و خداست كه بناست كار ما را به عهده بگيرد . پس چطور است كه در همه جاى قرآن كلمهء « توكّل » به كاربرده شده است ؟ بعلاوه كلمهء « توكّل » با « عَلى » چه ارتباطى