در آيهء اول گفته شده باشد نسبت به خدا آنچنان كه شايستهء اوست ولو اينكه ما فوق قدرت شما باشد تقوا داشته باشيد ؛ يعنى آن آيه تكليف به ما فوق قدرت كرده باشد ؛ خدا هيچگاه تكليف به ما فوق قدرت نمىكند ، بلكه آيهء اول ناظر به اين است كه تقواى هر چيزى متناسب با خود آن چيز است . با توجه به اينكه گفتيم تقوا يعنى « خود نگهدارى » ، مثلًا اگر انسان بخواهد خودش را از كيفرهاى قوانين دنيوى نگه دارد حداكثر خودنگهدارى اين است كه يك تخلف ظاهر و روشنى نكند . « حَقَّ تُقاتِه » در مورد قوانين دنيوى همين مقدار است . اما آيا قانون بشرى اقتضا دارد كه من در قلب خودم هم رضايت به آن داشته باشم ؟ نه ، ديگر قانون بشرى چنين اقتضايى ندارد . آيا من در دل خودم هم خلاف آن را خطور ندهم ؟ نه ، اين يك امر قراردادى اجتماعى است كه بيش از آنچه گفتيم اقتضا ندارد . ولى تقواى الهى داشتن مطلب ديگرى است . اينكه انسان صرفاً در عمل مخالفت نكند ، يك درجه از تقواى الهى است . تقواى به قلب ، تقواى به عقل ، تقواى به تمام وجود ، اينها هم درجات تقوا هستند . پس آن آيهاى كه مىفرمايد : « إتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقاتِهِ » نظر به كيفيت دارد و كيفيت تقواى الهى با كيفيت تقواهاى ديگر متفاوت است ، و در « فَاتَّقُوا اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ » مىخواهد بفرمايد هر مقدار نيرو داريد صرف تقوا كنيد ، هراندازه كه مىتوانيد .
« وَ اسْمَعوا » و بشنويد ، يعنى امر خدا را و فرمان خدا را بشنويد . گفتهاند مقصود از « بشنويد » نه اين است كه اطاعت كنيد ، چون بعد مىفرمايد « وَ أطيعوا » . « بشنويد » يعنى گوش شنوا داشته باشيد ، يعنى با قلب خودتان اعتقاد پيدا كنيد ، بدانيد كه اين به سود شماست . « وَ أَطيعوا » و در عمل اطاعت كنيد . « وَ اسْمَعوا » و « وَ أطيعوا » دو درجه از تقوا هستند .
« و أنْفِقوا خَيْراً لِأنْفُسِكُمْ » آن چيزى كه براى خودتان خير است انفاق كنيد . در معناى اين آيه احتمالاتى هست . « أَنْفِقوا » معنايش معلوم است كه همان انفاق است ، مخصوصاً كه قبل از آن ، سخن از مال بود : « انَّما امْوالُكُمْ وَ اوْلادُكُمْ فِتْنَةٌ » . اگر « خَيْراً » مفعول « أنْفِقوا » باشد يعنى خير را انفاق كنيد .
در قرآن به طور مكرر از ثروت حلال تعبير به « خير » شده است ، مانند « إنْ تَرَكَ خَيْراً الْوَصِيَّةُ لِلْوالِدَيْنِ وَ الْاقْرَبينَ » « 1 » . در اينجا هم مىفرمايد : « أنْفِقوا خَيْراً لِأَنْفُسِكُمْ » از
هامش
( 1 ) . بقره / 180 .