اموال و اولاد مىتواند فتنه باشد
بعد مىفرمايد : « إنَّما امْوالُكُمْ وَ أوْلادُكُمْ فِتْنَة » جز اين نيست كه اموال و ثروتهاى شما و فرزندان شما براى شما فتنه هستند . كلمهء « فتنه » همان مفهوم امتحان و آزمايش را دارد . البته فتنه از اين جهت « فتنه » گفته مىشود كه چيزى است كه انسان را به خود مشغول مىكند و امتحان بودنش به همين است . در قرآن مىخوانيم : « وَ نَبْلوكُمْ بِالشَّرِّ وَالْخَيْرِ فِتْنَةً وَ إلَيْنا تُرْجَعونَ » « 1 » .
آيا اين چيزهايى كه موجب آزمايش بشر است خيرند يا شر ؟ ممكن است چيزى به ظاهر خير باشد يعنى نعمت باشد و ممكن است چيزى شر باشد يعنى بلا باشد ولى عمده اين است كه انسان در مقابل آن چيزى كه موضوع امتحان اوست چه عكسالعملى نشان مىدهد . ممكن است عكسالعمل انسان دربارهء نعمت و بلا بهگونهاى باشد كه هر دو براى او « نعمت » شود و ممكن است عكسالعمل او در برابر نعمت و بلا به گونهاى باشد كه هر دو براى او « نقمت » شود . اين است كه نبايد هر چيزى را كه مايهء امتحان انسان است بد دانست بلكه بايد آن را خوب دانست ، زيرا امتحان براى سه منظور مختلف صورت مىگيرد :
سه نوع امتحان
گاهى امتحان همان است كه به آن اختبار و آزمايش مىگوييم كه شخص امتحانكننده وقتى مىخواهد مجهولى را تبديل به معلوم كند آزمايش مىكند . مثلًا مواد غذايى را به آزمايشگاه مىبرند براى اينكه ببينند سالم است يا نه . اين امتحانى است كه هدف امتحانكننده از آن اين است كه مىخواهد حقيقتى را كشف كند . در مورد خداوند متعال نسبت به بندگان چنين امتحانى معنى ندارد .
نوع دوم امتحانى است كه براى اتمام حجت است يعنى براى اين است كه به خود امتحان شونده [ امرى را ] ثابت كنند . يك معلم كه در طول سال با دانشآموز كار مىكند ، خودش مىداند كه به كدام دانشآموز بايد نمرهء قبولى بدهد و به كدام نمرهء رد بدهد ؛ به كداميك بايد بيست بدهد ، به كداميك نوزده و به كداميك چهارده ، ولى مسلّم است كه اگر امتحاننكرده بخواهد اين نمرهها را بدهد غير از آن كسى كه
هامش
( 1 ) . انبياء / 35 .