را فرض كنيد كه در يك دستگاه انسانى كار مىكند ، مثل يك كارمند كه در دستگاه دولت كار مىكند . چنين شخصى دستورهايى را كه دريافت مىكند اجرا مىكند . در مقابلِ اين كه براى اين دستگاه كار مىكند ، اين دستگاه متعهّد است مخارج ماهانهء او را برساند ، مثلًا اگر بيمار شد در بيمارستان از او پذيرايى كند . اطاعت ، يك رابطهء طرفينى است . از يك طرف اطاعت كردن ، تسليم بودن ، جز دربارهء امر آن مقام يا آن دستگاه و جز دربارهء وظيفه نينديشيدن و از طرف ديگر تعهد به تحت حمايت قرار دادن و او را به خود وانگذاشتن . البته در دستگاههاى بشرى توكل صحيح نيست .
يكى از اشتباهاتى كه در باب توكل مىشود ، خلط ميان « توكل در سرنوشت » و « توكل در وظيفه » است . ما در باب توكل يك وظيفه داريم كه همان اطاعت است . ما بايد كار را به منظور اطاعت و به منظور [ امتثال ] امر انجام دهيم ولى اوست كه ما را در حفاظت خود قرار مىدهد . بعضى از افراد به جاى اينكه توكل در سرنوشت كنند ، توكل در وظيفه مىكنند ، يعنى به جاى اينكه اطاعت كنند ، توكل مىكنند . نه ، اطاعت كن ، ببين او چه دستور داده است ؛ اگر دستور داده است كه حركت كنى حركت كن و اگر دستور داده است نروى نرو ، تو خود را آمادهء اجراى دستور او كن و آنوقت اعتماد داشته باش كه او تو را به خود وا نمىگذارد . مثلًا به انسان گفتهاند تو وظيفه دارى تحصيل علم كنى و درس بخوانى . اين امر خداست . اگر كسى بگويد من به جاى اينكه درس بخوانم توكل مىكنم ، صحيح نيست . اين مرحله ، مرحلهء اطاعت است . اطاعت كن و مرحلهء نهايى را كه سرنوشت است به او واگذار كن ، تو به وظيفهات عمل كن . اگر گفتهاند بر تو لازم و واجب است كسب و كار كنى ، اگر بگويى به جاى كار كردن توكل مىكنم صحيح نيست . كاركردن وظيفه است ، كاركردن اطاعت است ؛ تو اطاعت كن ، دستور را اجرا كن اگرچه [ سرنوشت آن را ] به او واگذار كردهاى . « اللَّهُ لا إلهَ إلّاهُوَ وَ عَلَىاللَّهِ فَلْيَتَوَ كَّلِ الْمُؤْمِنونَ » معبودى جز او نيست ، مطاعى جز او نيست ، پس مؤمنين فقط او را اطاعت مىكنند و تنها بايد بر او توكل كنند .
« يا أَيُّهَا الَّذينَ امَنوا إنَّ مِنْ أَزْواجِكُمْ وَ أَوْلادِكُمْ عَدُوّاً لَكُمْ فَاحْذَروهُمْ وَ انْ تَعْفوا وَ تَصْفَحوا وَ تَغْفِروا فَانَّ اللَّهَ غَفورٌ رَحيمٌ » . اين آيات به آيات قبل كه در مورد توكل و اطاعت است مربوط است ولى در عين حال سياق ديگرى است . اى اهل ايمان ! بعضى از همسران و بعضى از فرزندان شما دشمنان شما هستند ، « فَاحْذَروهُمْ » از آنها
مجموعه آثار شهيد مطهرى ( فارسي ) — صفحة 383
مساهمون: مرتضى مطهرى
ص٣٨٣