رابطهء اطاعت و عبادت
« اللَّهُ لا إلهَ إلّاهُوَ » معبودى جز خدا نيست . [ از جهت معنا ] اين آيه دنبالهء آيهء قبل است . [ در آيهء قبل صحبت از « اطاعت » بود و در اين آيه مسألهء « عبادت » مطرح شده است . ارتباط اين دو آيه از اين جهت است كه ] هر طاعتى نوعى عبادت است .
ما دو جور عبادت داريم : يك عبادت ، عبادت معمولى است يعنى مراسم نيايشآميز ، مثل نماز كه براى خدا مىخوانيم ، يا هر نيايشى كه يك عابد در مقابل معبود خود انجام مىدهد . قرآن در مواردى اطاعتهايى را عبادت مىنامد ، بلكه هر اطاعتى نوعى عبادت است . قرآن راجع به موسى عليه السلام و فرعون و بنىاسرائيل ، اينطور نقل مىفرمايد كه موسى عليه السلام به فرعون گفت : « وَ تِلْكَ نِعْمَةٌ تَمُنُّها عَلَىَّ أَنْ عَبَّدْتَ بَنىإسْرائيلَ » « 1 » يك منّتى هم سر من مىگذارى كه همهء بنىاسرائيل را عابد خودت قرار داده و تعبيد كردهاى ؟ ! درصورتىكه نه بنىاسرائيل بردهء مصطلح بودند - چون به حسب ظاهر آزاد بودند - و نه مىرفتند پيش فرعون نيايش كنند ، ولى فرعون بنىاسرائيل را اجباراً به اطاعت خود وادار كرده بود . قرآن اين اطاعت را « تعبيد » يا « عبادت » ناميده است ، و آيات مشابهى در اين زمينه هست و در نهجالبلاغه هم شواهدى داريم .
انسان فقط خدا را بايد اطاعت كند و اطاعت پيغمبر هم چون خدا امر كرده است اطاعت خداست . اگر خدا امر نكرده بود كه پيغمبر را اطاعت كنيد ، اطاعت پيغمبر لازم نبود . « اللَّهُ لا إلهَ إلّاهُوَ » يعنى معبودى جز خدا نيست . در واقع مىخواهد بفرمايد مطاعى جز خدا نيست ؛ يعنى هيچ موجودى جز خدا استحقاق و شايستگى مطاع بودن ندارد و جز اطاعت خدا هيچ اطاعتى براى انسان روا نيست . « لا إلهَ » يعنى « لا إطاعَةَ و لاعبادةَ » . « إلَّا اللَّهُ » يعنى معبودى و مطاعى جز خدا نيست . « وَ عَلَىاللَّهِ فَلْيَتَوَ كَّلِ الْمُؤْمِنونَ » و مؤمنين تنها بايد به خدا توكل كنند .
رابطهء اطاعت و توكل
هر اطاعتى مستلزم يك نوع توكل است . اطاعت از توكل جدا نيست ، حتى اطاعت غيرخدا . اطاعت يك انسان از نوعى توكل به آن انسان جدايىناپذير است . انسانى
هامش
( 1 ) . شعراء / 22 .