ضرب كنيد و بعد آن را در بيست و چهار ساعت ضرب كنيد و بعد تعداد ساعتها را ضرب در شصت دقيقه كنيد . هر كس پيش خود حساب مىكند كه از هر دقيقهء اين عمر مىتوانستم استفاده كنم . در حديث است كه ساعات و لحظات عمر انسان همه در مقابلش مجسم مىشود . بعد نگاه مىكند مىبيند مثلًا در پنج هزار دقيقه يك دقيقه هست كه پر كرده است و سفيد است ، دقيقههايى را سياه كرده است و دقيقههايى را خالى نگه داشته است . آن لحظاتى كه سفيدىاش بيش از سياهى است ، يعنى وقت خودش را نورانى كرده و از آن استفاده كرده است . در حديث است كه اگر مىشد كسى در قيامت بهخاطر احساس مغبونيت بميرد اكثر اهل محشر مىمردند . آنوقت مىگويد چقدر عمر من تلف شد و از بين رفت ! مىتوانست تمام كارهاى من بر اساس رضاى حق و بر طريق پيمودن صراط عبوديت باشد . حتى من مىتوانستم لحظات خواب خود را عبادت كنم . انسان به خواب احتياج دارد . انسان اگر كارهايش بر اساس برنامهء الهى باشد همهء كارهايش عبادت مىشود . خوابى كه بر اساس احتياج باشد ، براى اين باشد كه انسان رفع خستگى كند تا باز به كارهايى بپردازد كه در آنها رضاى حق باشد عبادت است . غذا خوردنش هم عبادت مىشود ، شوخى و مزاحكردنش هم عبادت مىشود . هرچه كه در اين مسير در حد نياز باشد و هدف اصلى انسان خدا باشد همه عبادت مىشود . آيا من مىتوانم شش يا هفت ساعت پشت سر هم بخوابم و همهء خواب من عبادت باشد ؟ البته مىتوانم .
اما آن كسىكه هيچ لحظات نورانى ندارد ديگر واويلاست . « وَأَنْذِرْهُمْ يَوْمَ الْحَسْرَةِ إذْ قُضِىَ الْامْرُ وَ هُمْ فى غَفْلَةٍ وَ هُمْ لايُؤْمِنون » « 1 » . يكى از اسمهاى قيامت « يَوْمُ الْحَسْرَة » است ، روز تأسف . مىفرمايد انذار كن ، بترسان مردم را از روز تأسف ، وقتى كه ديگر كار از كار گذشته است و ديگر راه بازگشتى نيست ، سرمايهها همه هدر رفته است ولى امروز در حال غفلت است .
پس آنها كه تغابن را به همان معناى خود غبْن گرفتهاند و از معناى باب تفاعل آن قطع نظر كردهاند به هر حال درست معنا كردهاند و در حديث هم آمده است كه در قيامت همهء مردم مگر نوادرى از آنها ( الّا ما شَذَّ وَ نَدَر ) احساس غبن مىكنند حتى سعدا و اهل بهشت .
هامش
( 1 ) . مريم / 39 .